Chuyển đổi sang xe điện: Kinh nghiệm 'củ cà rốt và cây gậy' của Trung Quốc

TS. Phạm Sỹ Thành, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu kinh tế và chiến lược Trung Quốc (CESS) đã chia sẻ kinh nghiệm từ Trung Quốc và gợi mở cách chuyển đổi xanh trong giao thông tại Việt Nam.

Siết khí thải là bước đi đầu tiên

Dẫn chứng từ thực tiễn thành công tại Trung Quốc, TS. Thành cho biết nước này xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh trong giao thông kéo dài hơn 20 năm, không chuyển ngay sang xe điện mà đi theo hướng “làm sạch dần” đội xe hiện hữu.

Cụ thể, từ rất sớm, các đô thị lớn như Bắc Kinh đã liên tục nâng tiêu chuẩn khí thải, từng bước loại bỏ phương tiện không đạt chuẩn, đặc biệt là xe chạy dầu diesel dù chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng gây ô nhiễm lớn.

“Xe chạy dầu diesel chỉ chiếm khoảng 10% số xe nhưng có thể phát thải tới hơn 70% lượng chất ô nhiễm và phần lớn bụi mịn. Vì vậy, họ tập trung xử lý đúng nguồn phát thải chính thay vì làm dàn trải”, ông Thành nhấn mạnh.

Theo ông, đây là bài học rõ ràng cho Việt Nam. Nếu chúng ta không kiểm soát khí thải nghiêm ngặt thì việc tăng số lượng xe điện cũng khó mang lại hiệu quả môi trường như kỳ vọng.

Ảnh minh họa: Cục CSGT

Cần chính sách thúc đẩy người dân tự chuyển sang xe điện

TS. Thành cho rằng một yếu tố quan trọng khác quyết định thành công của Trung Quốc là việc đồng thời phát triển mạnh hạ tầng sạc điện và chính sách hỗ trợ chi phí sử dụng.

Bên cạnh trợ giá mua xe điện, Chính phủ Trung Quốc đầu tư quy mô lớn cho mạng lưới trạm sạc, trạm đổi pin, đồng thời ban hành tiêu chuẩn thống nhất để đảm bảo người dân sử dụng thuận tiện. Đáng chú ý, nhiều địa phương còn điều tiết giá điện cho sạc xe, giúp chi phí sử dụng xe điện thấp hơn đáng kể so với xe xăng.

“Nếu chỉ hỗ trợ mua xe mà không khiến việc sạc điện trở nên rẻ và thuận tiện, người dân sẽ không mặn mà chuyển đổi”, ông Thành phân tích.

Ngoài ra, theo ông Thành, chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bố trí trạm sạc tại khu dân cư, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại… giúp người dùng dễ dàng tiếp cận.

Thành công của Trung Quốc đến từ việc kết hợp hiệu quả giữa “củ cà rốt và cây gậy”: vừa hỗ trợ tài chính, miễn giảm thuế, ưu tiên cấp biển số cho xe điện; vừa siết chặt xe động cơ đốt trong thông qua hạn chế cấp biển, hạn chế lưu thông, thậm chí cấm hoạt động trong một số khu vực hoặc thời điểm ô nhiễm cao.

“Chính sự chênh lệch rõ ràng về chi phí và tiện ích đã thúc đẩy người dân tự chuyển sang xe điện thay vì chỉ dựa vào tuyên truyền”, ông Thành nói.

Việt Nam làm từng bước nhưng phải đồng bộ

Từ kinh nghiệm của Trung Quốc, ông Thành cho rằng Việt Nam cần xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh giao thông dài hạn, có trọng tâm và phù hợp với điều kiện thực tế.

Trước hết, chúng ta cần áp dụng ngay các tiêu chuẩn khí thải phương tiện nghiêm ngặt, coi đây là “đòn bẩy” thúc đẩy thị trường chuyển dịch sang phương tiện sạch.

Việc ban hành quy chuẩn kỹ thuật, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM cần đi trước một bước, thậm chí ở mức cao hơn hiện nay. Khi tiêu chuẩn được siết chặt thông qua hệ thống đăng kiểm và quản lý, cả người dân và doanh nghiệp sẽ buộc phải điều chỉnh hành vi.

Ông Thành nhấn mạnh: “Cách tiếp cận dựa trên tiêu chuẩn sẽ tạo tín hiệu rõ ràng cho thị trường, giúp các chủ thể chủ động chuyển đổi thay vì chờ đợi”.

Việc xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia cho trạm sạc, bãi đỗ xe điện là yêu cầu tất yếu. Ảnh: Vinfast

Chúng ta cũng cần ưu tiên phát triển hạ tầng sạc theo hướng đồng bộ và hiệu quả. Việc bố trí trạm sạc phải hợp lý, không chỉ tăng số lượng mà phải tối ưu khả năng tiếp cận và rút ngắn thời gian di chuyển đến điểm sạc (yếu tố then chốt để nâng cao trải nghiệm người dùng). Đồng thời, chúng ta cần có chính sách giá điện phù hợp để đảm bảo chi phí sạc đủ hấp dẫn.

Đáng chú ý, ông Thành đề xuất giao vai trò phát triển hạ tầng sạc cho các đơn vị vận hành trạm sạc chuyên nghiệp nhằm đảm bảo tính thống nhất, an toàn và hiệu quả, nhất là trong bối cảnh yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy ngày càng cao.

Ở trung hạn, chúng ta cần phân nhóm phương tiện để có lộ trình phù hợp, ưu tiên chuyển đổi trước với giao thông công cộng và các phương tiện dịch vụ đô thị, từ đó tạo hiệu ứng lan tỏa trước khi mở rộng sang xe cá nhân; đồng thời, thúc đẩy kết nối giữa các loại hình giao thông và hạ tầng nhằm nâng cao hiệu quả toàn hệ thống.

Về lâu dài, việc xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia cho trạm sạc, bãi đỗ xe điện và phát triển hệ sinh thái giao thông thông minh là yêu cầu tất yếu. Ông Thành nhận định đây là quá trình phức tạp, liên quan đến cả hạ tầng mới và hiện hữu nên cần lộ trình rõ ràng và cách làm thận trọng.

“Chuyển đổi xanh không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Điều quan trọng là chính sách phải đồng bộ, có thứ tự ưu tiên và đủ mạnh để tạo động lực cho thị trường vận hành theo hướng bền vững hơn”, ông Thành khẳng định.

Vũ Điệp