Sau nhôm thỏi là bài toán điện và thị trường - Bài 2

Tiếp nối thông điệp từ Bài 1 "Nhôm thỏi chưa phải là đích đến" tại địa chỉ https://kinhtemoitruong.vn/nhom-thoi-chua-phai-la-dich-den-bai-1-117121.html , việc khép kín chuỗi bô xít - alumin - nhôm mới chỉ là điều kiện cần để hình thành nền công nghiệp nhôm Việt Nam. Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, sức cạnh tranh thực sự của ngành sẽ không được quyết định ở khâu điện phân thô, mà nằm ở khả năng giải đồng thời "bài toán kiềng ba chân": Năng lượng sạch - Chế biến sâu - Thị trường tiêu thụ.

PGS.TS Lưu Đức Hải: Chủ động được nhôm kim loại sẽ nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế và tăng cường tiềm lực quốc phòng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt. Ảnh: KTMT

Năng lượng: Điều kiện sống còn của công nghiệp điện phân

Thưa PGS.TS Lưu Đức Hải, tiếp nối cột mốc sản xuất thành công nhôm thỏi, đâu là bài toán lớn nhất mà ngành nhôm Việt Nam phải tập trung giải quyết trong giai đoạn hiện nay?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Thách thức giờ không còn là sản xuất được nhôm kim loại, mà là xây dựng một ngành công nghiệp nhôm có sức cạnh tranh.

Muốn vậy, Việt Nam phải giải quyết đồng thời ba bài toán: nguồn điện ổn định, công nghiệp chế biến sâu và thị trường tiêu thụ sản phẩm từ nhôm thỏi. Nếu ba mắt xích này không phát triển đồng bộ, việc mở rộng điện phân sẽ khó tạo ra hiệu quả kinh tế như kỳ vọng.

Trong ba bài toán mà ông vừa đề cập, đâu được xem là điều kiện tiên quyết quyết định vận mệnh của ngành?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Đó chắc chắn là năng lượng.

Điện phân nhôm thuộc nhóm ngành tiêu thụ điện lớn nhất của công nghiệp. Giá điện và khả năng cung ứng điện quyết định trực tiếp chi phí sản xuất và năng lực cạnh tranh. Không có nguồn điện đủ lớn, ổn định và hợp lý về chi phí thì rất khó phát triển ngành nhôm ở quy mô lớn.

Mục tiêu cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 sẽ tác động như thế nào đến chiến lược năng lượng của ngành nhôm, thưa ông?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Điện không chỉ cần đủ mà còn phải xanh.

Nếu điện phân vẫn phụ thuộc vào nguồn điện phát thải cao, chi phí thuế carbon sẽ tăng khi các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường. Vì vậy, phát triển ngành nhôm phải đi cùng quá trình chuyển dịch năng lượng, mở rộng điện tái tạo và các nguồn điện phát thải thấp. Đây sẽ là lợi thế cạnh tranh quan trọng trong những năm tới.

Kiểm soát rủi ro thị trường và áp lực rào cản carbon

Vậy việc xem xét mở rộng công suất điện phân nhôm trong thời gian tới cần dựa trên những tiêu chí cụ thể nào?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Trước hết là khả năng cung ứng điện. Tiếp đến là nhu cầu của thị trường và năng lực của ngành chế biến trong nước.

Nếu ba yếu tố này chưa theo kịp, việc mở rộng công suất sẽ làm gia tăng áp lực lên hệ thống điện trong khi hiệu quả đầu tư không tương xứng. Điện phân chỉ phát huy giá trị khi phát triển cùng công nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ.

Ông đánh giá đâu là rủi ro lớn nhất đối với các dự án nhôm tại Việt Nam trong giai đoạn tới?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Rủi ro lớn nhất nằm ở chi phí sản xuất và biến động của thị trường.

Điện quyết định giá thành nhôm, trong khi giá nhôm thế giới luôn biến động theo chu kỳ kinh tế. Khi chi phí điện tăng nhưng giá bán giảm, biên lợi nhuận của các dự án điện phân sẽ bị thu hẹp đáng kể. Bên cạnh đó, CBAM và các tiêu chuẩn phát thải mới cũng sẽ tạo thêm áp lực đối với ngành nhôm có cường độ phát thải carbon cao.

Nếu kết hợp hiệu quả nguồn bôxít, alumin và luyện nhôm với các ngành sản xuất hạ nguồn, Việt Nam hoàn toàn có thể từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng nhôm của khu vực và thế giới. Ảnh: nbtex

"Thước đo thành công của ngành nhôm không nằm ở sản lượng nhôm thỏi xuất khẩu, mà ở tổng giá trị gia tăng (VAD) tích tụ trong toàn bộ chuỗi chế biến sâu và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn chuyển dịch xanh toàn cầu."

Phát triển chuỗi giá trị và thước đo bền vững

Nếu tiếp tục nâng công suất điện phân, Việt Nam có đối mặt với nguy cơ dư cung nhôm thỏi hay không, thưa ông?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Trong ngắn hạn, nguy cơ dư cung nhôm thỏi là chưa lớn.

Mỗi năm Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 1,4 triệu tấn nhôm phục vụ sản xuất. Vì vậy, bài toán trước mắt không phải là bán thêm nhôm thỏi, mà là đưa nguồn nhôm này vào các ngành chế biến trong nước. Khi năng lực hấp thụ của thị trường tăng lên, mở rộng điện phân mới mang lại hiệu quả bền vững.

Vậy Việt Nam có thể dựa vào lợi thế nào để khẳng định vị thế trên thị trường nhôm khu vực và toàn cầu?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Tài nguyên bô xít phong phú chỉ cung cấp cho chúng ta lợi thế khởi đầu.

Năng lực cạnh tranh sẽ được quyết định bởi nguồn điện, công nghệ, trình độ chế biến và chất lượng sản phẩm. Khi chuỗi giá trị được hoàn thiện, lợi thế của Việt Nam sẽ không còn nằm ở bô xít hay nhôm thỏi, mà ở những sản phẩm công nghiệp được tạo ra từ nhôm.

Sau khi đã từng bước hoàn thiện chuỗi bô xít - alumin - nhôm, đâu là ưu tiên chính sách hàng đầu mà Nhà nước cần triển khai?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Điều cần nhất là một chiến lược phát triển ngành nhôm xanh trong dài hạn.

Chiến lược đó phải gắn khai thác tài nguyên với quy hoạch điện nhất là điện sạch, phát triển công nghiệp chế biến sâu, mở rộng thị trường tiêu thụ và đáp ứng các yêu cầu về phát thải. Ngành nhôm cần được nhìn nhận như một cấu phần của chiến lược công nghiệp quốc gia, chứ không chỉ là một dự án luyện kim.

Theo ông, thước đo thành công thực sự của ngành nhôm Việt Nam trong tầm nhìn 10 - 15 năm tới sẽ là gì?

PGS.TS Lưu Đức Hải: Tôi kỳ vọng Việt Nam sẽ hình thành được một hệ sinh thái công nghiệp nhôm xanh, hiện đại, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi đó, thành công sẽ không được đo bằng sản lượng nhôm thỏi, mà bằng giá trị gia tăng tạo ra từ tất cả sản phẩm của chuỗi, như: alumin, sản phầm nhôm thương phẩm, nhôm hợp kim của các ngành chế biến, chế tạo sử dụng nhôm làm đầu vào. Đó mới là thước đo của một ngành công nghiệp nhôm phát triển bền vững.

Trân trọng cảm ơn PGS.TS Lưu Đức Hải về cuộc trao đổi rất giá trị này!

* Ảnh bài chủ được tòa soạn sử dụng lại từ báo Lâm Đồng, Chú thích ảnh: Những thỏi nhôm đều đặn được ra lò trong tháng 7/2026 ( Tác giả: Nguyễn Lương- Dương Phong).