Tăng trưởng xanh: Từ áp lực chuyển đổi đến động lực phát triển mới

Diễn đàn “Tận dụng nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng xanh”

Áp lực chuyển đổi và cơ hội từ tăng trưởng xanh

Phát biểu tại Diễn đàn “Tận dụng nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng xanh” diễn ra chiều ngày 23/4, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn - Phó Chủ tịch Hội khoa học kinh tế Việt Nam cho rằng, tăng trưởng xanh không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và động lực tăng trưởng mới, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế cần duy trì tốc độ tăng trưởng cao dựa trên khoa học và công nghệ.

“Nếu được tổ chức tốt, tăng trưởng xanh sẽ trở thành nguồn tăng trưởng mới, chứ không phải là chi phí”, ông Tuấn khẳng định.

Thực tế cho thấy, áp lực chuyển đổi xanh đối với các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đang gia tăng mạnh mẽ. Liên minh châu Âu (EU) hiện chiếm khoảng 12–15% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, đồng thời là thị trường đi đầu trong việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Nhiều tập đoàn đa quốc gia đã đặt ra yêu cầu khắt khe đối với chuỗi cung ứng.

Các doanh nghiệp như Nestlé và nhiều đối tác châu Âu sẵn sàng loại bỏ những nhà cung cấp không đáp ứng yêu cầu về dữ liệu và lộ trình giảm phát thải. Trong khi đó, Apple yêu cầu các đối tác sản xuất phải sử dụng 100% điện năng tái tạo trước năm 2030.

Những yêu cầu này đang tạo ra áp lực lớn nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn xanh.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi hiện vẫn đối mặt với nhiều “điểm nghẽn” lớn, bao gồm thể chế, nguồn vốn, công nghệ và nhận thức. Chính sách còn phân mảnh, thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các bên; doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong tiếp cận vốn xanh; trong khi Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu công nghệ. Đáng chú ý, không ít doanh nghiệp vẫn coi chuyển đổi xanh là chi phí thay vì cơ hội phát triển.

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ, mà ở năng lực tổ chức thực thi. Khi các tiêu chuẩn xanh trở thành rào cản thương mại mới, hiệu quả triển khai sẽ là yếu tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi.

Trên cơ sở đó, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn đề xuất 4 trụ cột chính sách trọng tâm. Thứ nhất, Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, bảo đảm điều phối chuyển đổi xanh một cách toàn diện và nhất quán. Thứ hai, thị trường cần được vận hành theo hướng định giá carbon và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Thứ ba, doanh nghiệp phải đóng vai trò trung tâm đổi mới, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, logistics và nông nghiệp. Thứ tư, người dân và cộng đồng cần nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng xanh - nền tảng bền vững của quá trình chuyển đổi.

Giai đoạn 2026-2035 được đánh giá là “thời điểm vàng” mang tính quyết định. Nếu chuyển đổi thành công, Việt Nam có cơ hội nâng cấp nền kinh tế, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao và vươn lên vị thế dẫn đầu khu vực. Ngược lại, nếu chậm trễ, nguy cơ tụt hậu và mất thị trường xuất khẩu chiến lược là hiện hữu.

Chuyển đổi số trong thúc đẩy tăng trưởng xanh

Từ góc độ chính sách, TS. Nguyễn Trung Thắng - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển các-bon thấp là xu hướng tất yếu, không thể đảo ngược. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD từ nay đến năm 2040 để phục vụ quá trình chuyển đổi, trong đó khu vực tư nhân cần huy động khoảng 184 tỷ USD.

Trong khi đó, khảo sát của Ban Nghiên cứu Phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) cho thấy khoảng 50% doanh nghiệp đang gặp khó khăn về vốn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế tài chính xanh, đồng thời triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào quá trình chuyển đổi.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp chính là động lực trung tâm của tăng trưởng xanh. Đối với Nhà nước, đây là con đường phát triển nhanh và bền vững trong bối cảnh toàn cầu mới. Với doanh nghiệp, tăng trưởng xanh không chỉ giúp duy trì đơn hàng, tiếp cận nguồn vốn, mà còn góp phần xây dựng thương hiệu và nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ công nghệ, ông Lê Nguyễn Trường Giang-Viện trưởng Viện Chiến lược Chuyển đổi số chia sẻ về vai trò then chốt của chuyển đổi số trong thúc đẩy tăng trưởng xanh. Theo ông Giang, dữ liệu là nền tảng cốt lõi để tiếp cận các tiêu chuẩn xanh, tín dụng xanh và thị trường toàn cầu.

“Muốn xanh hóa, trước hết phải đo được, đếm được và tính được”, ông Giang nhấn mạnh. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống dữ liệu toàn diện, từ đầu vào nguyên liệu đến toàn bộ quá trình sản xuất và xuất khẩu.

Chuyển đổi số không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ tiêu chuẩn, mà còn tối ưu hóa hiệu quả sử dụng năng lượng. Thông qua việc đo lường, phân tích và quản trị dữ liệu, doanh nghiệp có thể xác định cấu trúc năng lượng, tối ưu hóa vận hành và xây dựng chiến lược sử dụng năng lượng hiệu quả.

Đáng chú ý, ông Giang cho rằng dữ liệu đang trở thành một loại “vốn mới” - “Data Capital” - có vai trò tương đương các yếu tố sản xuất truyền thống. Việc tận dụng hiệu quả dữ liệu sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với các tiêu chuẩn toàn cầu.

Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn ESG cũng được nhìn nhận như một công cụ tài chính quan trọng, giúp huy động dòng vốn quốc tế. Nếu không gắn với tài chính, các tiêu chuẩn xanh sẽ khó tạo ra tác động thực chất.

Từ thực tiễn này, các chuyên gia cho rằng, tăng trưởng xanh cần được tiếp cận như một hệ sinh thái tích hợp giữa thể chế, tài chính và công nghệ. Trong đó, tài chính là “dòng chảy”, công nghệ là “đòn bẩy” và môi trường là “mục tiêu”.