Thông điệp nghìn năm từ vùng đất Luy Lâu

Cổ vật lưu dấu thời gian

Vượt qua thử thách của thời gian, những di vật bằng đá trên vùng đất cổ Luy Lâu vẫn hiện diện, lưu giữ những thông điệp lịch sử và văn hóa từ ngàn năm. Năm 2012, các nhà nghiên cứu phát hiện bia Xá lợi tháp minh có niên đại năm 601. Nội dung bia ghi lại những thông tin liên quan đến chùa Thiền Chúng và địa danh huyện Long Biên thuộc vùng đất Giao Châu.

Bia Xá lợi tháp minh (niên đại 601) phát hiện ở vùng Dâu - Luy Lâu đã được công nhận là Bảo vật quốc gia và đang lưu giữ tại Bảo tàng Bắc Ninh.

Đây là tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu địa danh học, lịch sử Phật giáo, tình hình chính trị và quan hệ giao lưu văn hóa, ngoại giao ở nước ta thời Tiền Lý và đầu thế kỷ VII. Năm 2014, bia được công nhận là Bảo vật quốc gia và hiện lưu giữ tại Bảo tàng Bắc Ninh. Sự xuất hiện của tấm bia góp phần làm sáng tỏ vị thế vùng Dâu - Luy Lâu trong tiến trình hình thành và phát triển Phật giáo Việt Nam.

Một cổ vật đặc biệt khác là tấm bia đá hơn 1.700 năm tuổi tại nghè Thanh Hoài (tổ dân phố Thanh Hoài, phường Trí Quả) được phát hiện vào tháng 10 năm 2013. Trực tiếp khảo cứu hiện vật, chuyên gia Hán Nôm Nguyễn Phạm Bằng, cán bộ Phòng Quản lý Di sản văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh) cho biết: “Bia có niên đại khoảng từ năm 314 đến năm 450, là một trong những tấm bia đá có niên đại sớm nhất hiện còn được biết đến ở Việt Nam”.

Trong xu hướng phát triển du lịch hiện nay, du khách ngày càng quan tâm đến những điểm đến có chiều sâu lịch sử và câu chuyện riêng. Đây là cơ hội để các cổ vật bằng đá ở Luy Lâu phát huy giá trị thông qua hoạt động tham quan, trải nghiệm và giáo dục di sản.

Bia còn gần 300 chữ Hán với hai phong cách thư pháp khác nhau. Mặt thứ nhất ghi niên đại Kiến Hưng nhị niên (năm 314), còn khoảng 120 chữ viết theo lối Lệ thư; mặt thứ hai ghi niên đại Tống Nguyên Gia chấp thất niên (năm 450), còn khoảng 150 chữ viết theo lối Khải thư. Nội dung minh văn đề cập đến Đào Hoàng là vị tướng từng giữ chức Thứ sử Giao Châu dưới thời Đông Ngô và Tây Tấn trong khoảng 30 năm. Một mặt bia ghi chép lai lịch, công trạng của nhân vật; mặt còn lại đề cập việc trùng tu nơi thờ tự ông.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, tấm bia từng bị vỡ làm đôi do nằm gần khu vực bị máy bay ném bom. Người dân địa phương sau đó đã sử dụng xi măng ghép nối, gìn giữ hiện vật quý đến nay. Đây là di sản văn hóa có giá trị đặc biệt quan trọng bởi niên đại sâu cùng hai bài minh văn thuộc nhóm tư liệu kim thạch văn sớm nhất hiện còn ở Việt Nam.

Bên cạnh hệ thống bia ký, nghệ thuật điêu khắc đá tại chùa Dâu cũng góp phần tạo nên diện mạo độc đáo cho di sản vùng đất này. Đáng chú ý là tượng cừu đá đặt trước tháp Hòa Phong có chiều dài 1,33 m, cao 0,8 m. Theo truyền thuyết địa phương, khi một vị sư từ Tây Thiên sang truyền bá Phật giáo tại Luy Lâu đã mang theo hai con cừu, một con đến chùa Dâu, con còn lại đến khu vực Lăng Sĩ Nhiếp (nay thuộc phường Thuận Thành). Sau này, người dân đã tạc tượng cừu đá tại những nơi chúng xuất hiện. Dù mang màu sắc truyền thuyết song câu chuyện về tượng cừu đá phản ánh quá trình tiếp nhận, bản địa hóa các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng ngoại lai trong đời sống cư dân vùng Dâu.

Phát huy giá trị di sản

Giới nghiên cứu đánh giá, một trong những giá trị nổi bật của di sản Luy Lâu là tính đa tầng và khả năng phản ánh sự giao thoa giữa nhiều dòng chảy văn hóa. Từ phong cách chữ viết trên bia cổ, dấu tích Phật giáo cho đến hình tượng cừu đá, tất cả đều gợi mở những mối liên hệ văn hóa vượt ra ngoài phạm vi một vùng đất.

Tượng cừu đá trước tháp Hòa Phong (chùa Dâu).

Đặc biệt, hình tượng cừu đá tại chùa Dâu là một trường hợp thú vị để nghiên cứu cách cộng đồng bản địa tiếp nhận các yếu tố văn hóa ngoại sinh, sau đó chuyển hóa thành một phần của không gian tín ngưỡng địa phương. Điều này cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận thức về văn hóa Việt Nam, bởi bản sắc văn hóa Việt Nam được hình thành và bồi đắp qua quá trình giao lưu, tiếp biến và sáng tạo không ngừng và Luy Lâu là không gian lịch sử tiêu biểu để nhận diện quá trình ấy.

Để phát huy hiệu quả di sản vùng đất Luy Lâu, bên cạnh bảo quản hiện vật, cần chú trọng công tác nghiên cứu, kiểm kê, đánh giá hiện trạng và xây dựng hồ sơ khoa học đầy đủ. Cùng với đó, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và quảng bá di sản thông qua số hóa văn bia, chụp ảnh, quét 3D, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống thuyết minh đa phương tiện. Đây là giải pháp giúp lưu giữ lâu dài thông tin, hỗ trợ nghiên cứu và mở rộng khả năng tiếp cận di sản của công chúng.

Đặc biệt, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong gìn giữ và trao truyền di sản. Những câu chuyện về bia cổ, tượng cừu đá và các dấu tích lịch sử gắn với đời sống địa phương cần được sưu tầm, nghiên cứu, lưu giữ, trở thành nguồn tư liệu quý trong kho tàng ký ức cộng đồng. Trong xu hướng phát triển du lịch hiện nay, du khách ngày càng quan tâm đến những điểm đến có chiều sâu lịch sử và câu chuyện riêng. Đây là cơ hội để các cổ vật bằng đá ở Luy Lâu phát huy giá trị thông qua hoạt động tham quan, trải nghiệm và giáo dục di sản, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch văn hóa địa phương.