Thực phẩm siêu chế biến và nguy cơ suy giảm nhận thức ít ai ngờ

(Ảnh: Getty images)

Trong nhịp sống hiện đại, thực phẩm siêu chế biến ngày càng xuất hiện dày đặc trong bữa ăn hằng ngày. Từ đồ ăn nhẹ đóng gói, nước ngọt đến các bữa ăn làm sẵn, những sản phẩm tiện lợi này đang chiếm tỷ lệ lớn trong khẩu phần của nhiều người - có nơi lên tới hơn một nửa lượng calo tiêu thụ mỗi ngày. Nhưng đằng sau sự tiện lợi ấy là những tác động sức khỏe đáng để suy nghĩ.

Gần đây, một nghiên cứu do Đại học Monash (Australia) thực hiện đã chỉ ra rằng chế độ ăn giàu thực phẩm siêu chế biến (UPF) không chỉ ảnh hưởng đến cân nặng hay tim mạch, mà còn tác động trực tiếp đến não bộ.

Nghiên cứu theo dõi hơn 2.100 người trung niên và cao tuổi cho thấy chỉ cần tăng một lượng nhỏ thực phẩm siêu chế biến trong khẩu phần cũng có thể làm giảm khả năng tập trung. Thậm chí, việc bổ sung thêm khoảng 10% UPF mỗi ngày - tương đương một gói khoai tây chiên, có liên quan trực tiếp đến sụt giảm khả năng tập trung và khiến điểm số trong các bài kiểm tra nhận thức thấp hơn.

Thực phẩm siêu chế biến là gì?

Hiểu về thực phẩm siêu chế biến là một phần quan trọng trong việc nắm bắt cách ăn uống ảnh hưởng đến sức khỏe của chúng ta. Không phải bất kỳ loại thực phẩm nào trải qua “chế biến” cũng đều có hại cho sức khỏe. Trên thực tế, hầu hết các loại thực phẩm mà chúng ta tiêu thụ hàng ngày đều đã trải qua một số mức độ chế biến nhất định, từ nhẹ nhàng đến phức tạp. Để dễ dàng phân biệt, người ta thường chia thực phẩm đã qua xử lý thành ba nhóm chính.

Đầu tiên là thực phẩm chế biến tối thiểu, thuộc nhóm ít bị thay đổi nhất so với trạng thái tự nhiên. Quá trình xử lý ở mức này thường chỉ bao gồm các bước đơn giản, chẳng hạn như làm sạch, gọt vỏ, đông lạnh, lên men hoặc đóng gói, và thường không làm giảm đáng kể giá trị dinh dưỡng ban đầu của thực phẩm. Một số ví dụ tiêu biểu cho nhóm này có thể kể đến các loại rau củ đông lạnh, ngũ cốc nguyên hạt, dầu ép từ hạt hoặc ôliu.

Tiếp theo là thực phẩm chế biến, tức những thực phẩm đã trải qua một số thao tác chế biến nâng cao hơn. Trong quy trình này, đôi khi người ta sẽ thêm một vài nguyên liệu như muối, đường hoặc dầu nhằm mục đích bảo quản thực phẩm lâu hơn hoặc tăng cường hương vị. Nhưng ngay cả khi bổ sung các thành phần này, thực phẩm trong nhóm này vẫn giữ lại phần lớn giá trị dinh dưỡng vốn có. Các ví dụ quen thuộc bao gồm cá hộp, trái cây ngâm trong siro, hoặc bánh mỳ tươi. Điểm chung nổi bật của chúng là danh sách thành phần thường khá ngắn gọn, không chứa quá nhiều phụ gia hay chất hóa học phức tạp.

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng chính là thực phẩm siêu chế biến (UPF), nhóm thực phẩm cần được chú ý đặc biệt vì ảnh hưởng tiêu cực của nó đến sức khỏe. Thực phẩm thuộc nhóm này thường được sản xuất qua một chuỗi dài các công đoạn công nghiệp phức tạp, kèm theo sự bổ sung của hàng loạt phụ gia hóa học như chất tạo màu, hương liệu nhân tạo, chất nhũ hóa, ổn định và bảo quản. Điểm nổi bật nữa của thực phẩm siêu chế biến chính là chúng thường được “thiết kế” để đánh vào sở thích cảm giác của con người, giúp kích thích vị giác một cách mạnh mẽ và thậm chí tạo ra cảm giác thèm ăn liên tục. Chính vì thế, chúng có xu hướng khiến người dùng tiêu thụ nhiều hơn mức cần thiết so với thực phẩm thông thường.

Những sản phẩm phổ biến thuộc nhóm UPF mà chúng ta hay bắt gặp bao gồm nước giải khát có ga, đồ ăn vặt như snack và khoai tây chiên, thịt chế biến sẵn (như xúc xích, giò chả), ngũ cốc ăn sáng với hàm lượng đường cao, bánh kẹo đóng gói sẵn và thậm chí cả những bữa ăn đông lạnh tiện lợi.

(Ảnh: Getty images)

Vì sao thực phẩm siêu chế biến ảnh hưởng đến não?

Các nhà nghiên cứu cho rằng việc chế biến công nghiệp làm thay đổi cấu trúc tự nhiên của thực phẩm, loại bỏ các chất dinh dưỡng có lợi và bổ sung những thành phần có khả năng gây hại. Những thay đổi này không chỉ tác động tiêu cực đến sức khỏe cơ thể mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng của não, đặc biệt là khả năng chú ý và tập trung.

Mặc dù chưa có bằng chứng rõ ràng chứng minh thực phẩm siêu chế biến (UPF) gây mất trí nhớ ngay lập tức, các chuyên gia cảnh báo rằng tình trạng suy giảm sự tập trung kéo dài có thể là tiền đề cho những vấn đề nghiêm trọng hơn về nhận thức khi tuổi tác tăng lên.

Những rủi ro sức khỏe đã được ghi nhận

Không chỉ dừng lại ở việc tác động tiêu cực đến chức năng của não bộ, nhiều nghiên cứu trước đây cũng đã khẳng định rằng việc tiêu thụ thường xuyên một lượng lớn thực phẩm siêu chế biến có mối liên hệ chặt chẽ với hàng loạt vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Trong số đó, có thể kể đến tình trạng béo phì, tăng cân không kiểm soát, bệnh tiểu đường loại 2, các bệnh lý tim mạch, đột quỵ, một số loại ung thư, và thậm chí là tuổi thọ ngắn hơn so với kỳ vọng.

Một nghiên cứu nổi bật đã theo dõi hơn 100.000 người trong vòng 5 năm để đánh giá tác động của thực phẩm siêu chế biến đến sức khỏe. Kết quả chỉ ra rằng chỉ cần tỷ lệ thực phẩm loại này trong khẩu phần ăn tăng thêm 10%, nguy cơ mắc ung thư tổng thể có thể tăng thêm khoảng 12%. Đây là một con số đáng báo động, cho thấy mức độ nghiêm trọng của việc sử dụng các sản phẩm dinh dưỡng không lành mạnh này.

Ngoài ra, cần đặc biệt lưu tâm đến một vấn đề khác liên quan đến chế độ ăn chứa nhiều thực phẩm siêu chế biến. Những loại thực phẩm này thường chứa rất ít chất xơ và protein - hai thành phần quan trọng giúp tạo cảm giác no lâu hơn. Hậu quả là người tiêu dùng có thể dễ dàng tiêu thụ một lượng calo đáng kể mà vẫn chưa thực sự cảm thấy no, dẫn đến việc ăn uống quá mức.

Một thí nghiệm đối chứng đã làm sáng tỏ điều này, khi những người tuân theo chế độ ăn giàu thực phẩm siêu chế biến thường tiêu thụ nhiều hơn khoảng 500 calo mỗi ngày so với nhóm ăn thực phẩm tươi. Điều đáng nói là lượng dinh dưỡng lý thuyết giữa hai nhóm là tương đương, nhưng tốc độ tăng cân và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe lại hoàn toàn khác biệt.

(Ảnh: Getty images)

Có phải mọi thực phẩm siêu chế biến đều “xấu”?

Mọi thực phẩm siêu chế biến không phải lúc nào cũng “xấu." Điều quan trọng nằm ở cách bạn tiêu thụ chúng. Nếu bạn chỉ thi thoảng ăn một gói snack hay uống một lon nước ngọt, điều này thường không gây hại đáng kể. Tuy nhiên, vấn đề xảy ra khi những thực phẩm này chiếm tỷ lệ lớn trong chế độ ăn hằng ngày, thay thế các nguồn dinh dưỡng quan trọng như rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm tươi.

Khi cơ thể phụ thuộc quá nhiều vào thực phẩm siêu chế biến và thiếu hụt sự đa dạng từ các nhóm thực phẩm lành mạnh khác, những dưỡng chất thiết yếu sẽ không được cung cấp đầy đủ. Về lâu dài, sự mất cân bằng này có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Ăn thế nào để cân bằng?

Thay vì hoàn toàn cắt bỏ, bạn có thể điều chỉnh thói quen ăn uống theo một hướng thực tế và bền vững hơn. Hãy ưu tiên lựa chọn những thực phẩm tươi sống hoặc được chế biến ở mức tối thiểu khi chuẩn bị bữa ăn chính. Khi mua thực phẩm, hãy chú ý xem xét kỹ các thành phần - ưu tiên cho những sản phẩm có ít chất phụ gia nhất có thể. Hạn chế sử dụng hàng ngày các loại thực phẩm đóng gói sẵn, đặc biệt là đồ ăn nhẹ và nước ngọt có ga. Để giúp kiểm soát cảm giác no, đảm bảo rằng bạn nạp đủ chất xơ và protein trong khẩu phần ăn hàng ngày của mình./.