Tổ tiên loài người ta từng là cá: Câu chuyện kỳ diệu về sự tiến hóa động vật

Câu chuyện con người xuất hiện trên đất liền thực ra bắt đầu dưới nước. Khoảng 370–380 triệu năm trước, trong kỷ Devon, một số loài cá vây thùy sống ở những vùng nước nông, đầm lầy và cửa sông bắt đầu sở hữu những đặc điểm mà về sau trở thành nền móng của động vật bốn chân. Đây không phải là một cuộc “bước ra khỏi nước” đột ngột, mà là một quá trình tiến hóa kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nhóm cá đặc biệt này có các xương bên trong vây ngày càng giống cấu trúc xương chi của động vật bốn chân. Ban đầu, những chiếc vây vẫn dùng để bơi, nhưng chúng có thể ngày càng chắc khỏe và linh hoạt hơn, giúp cơ thể chống đỡ khi con vật bò hoặc tựa xuống đáy nước.

Ảnh: evofossil

Một trong những “nhân vật” nổi tiếng nhất của câu chuyện là Tiktaalik roseae, được phát hiện tại vùng Bắc Cực thuộc Canada. Tiktaalik vẫn là một con cá với vảy và mang, nhưng lại có cổ, hộp sọ dẹt và những chiếc vây trước có cấu trúc giống một chi. Các nghiên cứu cho thấy vây của nó có thể tạo những tư thế chống đỡ cơ thể trên nền đáy, gần giống cách một chi hoạt động.

Ảnh: sobreestoyaquello

Điều thú vị là chân không xuất hiện trước khi động vật lên cạn. Những cấu trúc giống chi có thể đã tiến hóa ngay trong môi trường nước, có lẽ giúp các loài cá di chuyển qua vùng nước nông, bùn lầy hoặc chống lại dòng chảy. Nói cách khác, tiến hóa không nhất thiết tạo ra một bộ phận mới cho một mục đích hoàn toàn mới; nó thường chỉnh sửa một cấu trúc cũ cho những công việc mới.

Sau Tiktaalik là những dạng động vật gần với động vật bốn chân hơn. Acanthostega đã có các chi với ngón, nhưng vẫn phụ thuộc nhiều vào môi trường nước. Điều đó cho thấy “đi bộ” và “sống hoàn toàn trên cạn” là hai bước khác nhau. Các nghiên cứu về vận động cũng cho thấy khả năng đi lại thực sự trên đất liền hình thành dần dần, chứ không xuất hiện ngay khi những chiếc chi đầu tiên ra đời.

Ảnh: natuurwijzer.naturalis

Đáng kinh ngạc hơn, cấu trúc ấy cuối cùng trở thành bộ khung chung của toàn bộ động vật bốn chân. Chi trước của con người, cánh dơi, chân ngựa, chân ếch hay cánh chim đều là những biến thể xa xôi của cấu trúc từng xuất hiện ở những động vật sống dưới nước. Các nghiên cứu giải phẫu và phát triển cho thấy tay và chân của chúng ta có nguồn gốc tiến hóa từ các vây đôi của cá cổ đại.

Vì thế, khi nhìn vào bàn tay của mình, chúng ta thực ra đang nhìn thấy một phần lịch sử của đại dương. Những ngón tay từng là một cấu trúc ẩn trong vây cá hàng trăm triệu năm trước, rồi qua vô số biến đổi, trở thành công cụ giúp con người viết sách, chế tạo máy móc và khám phá chính lịch sử tiến hóa của mình.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước