Từ Hồ Gươm mở rộng không gian trung tâm Thủ đô

Hồ Hoàn Kiếm và khu vực phụ cận sẽ được tổ chức lại theo hướng kết nối đồng bộ các không gian xanh, quảng trường và công trình văn hóa. Ảnh: HNMO

Từ chỉnh trang riêng lẻ đến một chỉnh thể đô thị

Bao quanh Hồ Gươm là những tuyến phố, quảng trường, công trình công cộng và di tích được hình thành qua nhiều thời kỳ, tạo nên diện mạo đặc trưng của trung tâm Thủ đô. Cùng với sự phát triển của thành phố, khu vực này đang chịu áp lực ngày càng lớn về giao thông, hạ tầng, nhu cầu sử dụng không gian công cộng và tổ chức các hoạt động văn hóa. Nhiều không gian có giá trị nằm gần nhau nhưng chưa được kết nối đồng bộ, hạn chế khả năng khai thác và phát huy lợi thế của toàn khu vực.

Việc HĐND thành phố Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận tại kỳ họp lần thứ bảy (ngày 28-10) đánh dấu bước chuyển từ cải tạo từng công trình, tuyến phố sang tổ chức lại không gian của cả khu vực trung tâm.

Việc tổ chức lại các không gian này sẽ tạo điều kiện phân bố các hoạt động công cộng, văn hóa, dịch vụ và giao thông trên phạm vi rộng hơn, giảm áp lực tại một số vị trí quanh hồ vốn đã quá tải.

Đặt vấn đề trong tổng thể phát triển Hà Nội, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm định hướng phát triển theo mô hình “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, với 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm đô thị lớn và 9 trục động lực phát triển. Trong cấu trúc ấy, tái thiết đô thị trở thành nhiệm vụ quan trọng, bao gồm cải tạo, chỉnh trang, tổ chức lại không gian hiện hữu và xây dựng mới tại những vị trí cần thiết.

Hồ Gươm đã trải qua nhiều giai đoạn nghiên cứu quy hoạch, với sự tham gia của đông đảo chuyên gia trong nước và quốc tế. Những kết quả nghiên cứu trước đây, dù chưa được triển khai đầy đủ, vẫn là nguồn tư liệu quan trọng cần kế thừa khi xây dựng phương án mới.

Một hướng nghiên cứu được TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh là kết nối Hồ Gươm với các không gian xanh xung quanh, đặc biệt là trục cảnh quan sông Hồng thông qua hệ thống tuyến phố xanh. Ý tưởng này từng được đề cập nhưng chưa hiện thực hóa, trong khi có khả năng tạo ra mối liên kết giữa các không gian cây xanh, mặt nước và cảnh quan của khu vực trung tâm.

Việc thiết lập những kết nối mới sẽ giúp các quảng trường, tuyến phố, công viên và công trình văn hóa phát huy hiệu quả sử dụng, góp phần mở rộng không gian trung tâm mà không nhất thiết phải gia tăng diện tích xây dựng.

Không gian xanh trên tuyến phố Hàng Khay tạo cảnh quan đặc trưng cho khu vực xung quanh hồ Hoàn Kiếm. Ảnh: Khánh Huy

Tổ chức không gian mới trong giới hạn của trung tâm lịch sử

Một nội dung quan trọng của dự án là tổ chức lại không gian theo cả chiều rộng và chiều sâu. Trong điều kiện quỹ đất trung tâm hạn chế, việc khai thác không gian ngầm có thể tạo thêm dư địa cho các chức năng dịch vụ, đồng thời dành diện tích trên mặt đất cho công viên, quảng trường và các hoạt động công cộng.

Theo phương án đầu tư, dự án thành phần số 2 dự kiến xây dựng trung tâm thương mại ngầm tại khu vực công viên, quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, thuộc lô B2.5, và khu vực phía Bắc hồ, thuộc lô B1.3. Công trình dự kiến có 4 tầng hầm, tổng diện tích sàn khoảng 82.608m², sơ bộ tổng mức đầu tư 4.611 tỷ đồng.

Phát triển không gian ngầm tại Hồ Gươm đòi hỏi phải tính toán đồng bộ mối quan hệ giữa các tầng không gian, khả năng kết nối giao thông, an toàn công trình và tác động đến môi trường, cảnh quan, di sản.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Dương Đức Tuấn cho hay, phát triển không gian ngầm sẽ đồng bộ với tái thiết không gian nổi, xác định rõ ranh giới giữa phần giao thông, công cộng và phần thương mại, dịch vụ, bảo đảm đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Một công trình ngầm chỉ phát huy hiệu quả khi kết nối thuận tiện với mạng lưới đi bộ, giao thông công cộng và các công trình xung quanh, góp phần hoàn thiện hệ thống không gian đô thị.

UBND thành phố cũng xác định sẽ tiếp tục làm rõ sức chịu tải của khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận trong các giai đoạn điều chỉnh quy hoạch phân khu, lập và thẩm định dự án.

Những nội dung cần đánh giá bao gồm tổng diện tích sàn nổi và ngầm, chiều cao, khối tích công trình, mật độ chức năng, lượng người và phương tiện, nhu cầu hạ tầng cùng tác động đến cảnh quan, di sản. Thành phố đồng thời tiếp thu yêu cầu nghiên cứu hạn chế gia tăng các công trình quy mô lớn, phân bố một số chức năng tại các trung tâm phát triển mới, làm rõ các chỉ tiêu về tầng cao, chiều cao và phạm vi không gian ngầm.

Đối với khu vực lõi lịch sử, phương án quy hoạch cần xem xét giảm thiểu những diện tích thương mại không cần thiết, đánh giá tác động của các chức năng mới và bảo vệ hệ thống di tích lịch sử, di tích cách mạng.

Nhiều công trình kiến trúc có giá trị dọc theo tuyến phố Lê Thái Tổ tới góc đường Tràng Thi. Ảnh: Khánh Huy

Đây cũng là vấn đề được Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam Đào Ngọc Nghiêm lưu ý. Theo ông, khi Hà Nội định hướng phát triển theo cấu trúc đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm và đang hình thành những trung tâm có chức năng đặc thù, cần cân nhắc kỹ công trình, hoạt động nào thực sự cần bố trí tại Hồ Gươm.

Việc phân bố hợp lý các chức năng trong tổng thể Thủ đô sẽ tạo điều kiện giảm áp lực cho trung tâm lịch sử, đồng thời bảo đảm khu vực này tiếp tục phát huy những giá trị riêng có.

Cùng với bài toán sức chịu tải, yêu cầu kết nối hệ thống giao thông cũng được đặt ra. Báo cáo giải trình của UBND thành phố nêu rõ việc nghiên cứu phương án thiết kế phải tính đến sự liên thông với các tuyến đường sắt đô thị, đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và xác định ranh giới giữa các dự án để tránh chồng lấn.

Giới hạn phát triển tại Hồ Gươm vì thế cần được xem xét trên nhiều phương diện: Quy mô xây dựng, khả năng đáp ứng của hạ tầng, sự phân bố chức năng và mức độ tác động đến cảnh quan, di sản. Đây là những yếu tố phải được đánh giá đầy đủ trước khi xác định phương án khai thác không gian.

Văn hiến, văn minh và sáng tạo trong một không gian sống

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, quá trình nghiên cứu và triển khai dự án cần bảo đảm sự hài hòa giữa ba yếu tố: Văn hiến, văn minh và sáng tạo.

“Nếu chỉ chú trọng đổi mới, xây dựng những công trình hoàn toàn mới mà không nhận diện đầy đủ các giá trị truyền thống, Hồ Gươm có nguy cơ đánh mất bản sắc đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Ngược lại, nếu chỉ tập trung bảo tồn mà thiếu những giải pháp sáng tạo, khu vực này cũng khó đáp ứng nhu cầu phát triển của một đô thị hiện đại”, chuyên gia này nhấn mạnh.

Vấn đề trước hết là nhận diện đầy đủ giá trị hiện hữu. Hồ Gươm có hệ thống di tích lịch sử, các công trình kiến trúc, cảnh quan và những dấu ấn văn hóa gắn với đời sống người Hà Nội.

Trong các nghiên cứu quy hoạch trước đây, nhiều công trình kiến trúc có giá trị đã được thống kê, đánh giá với sự tham gia của các nhà khoa học và chuyên gia trong nước, quốc tế. Những kết quả này cần được kế thừa, tránh bỏ qua các giá trị đã được nhận diện khi nghiên cứu phương án tái thiết.

Tuyến phố Đinh Tiên Hoàng, không gian gắn với các hoạt động văn hóa, giao lưu và sinh hoạt cộng đồng, góp phần tạo nên bản sắc của trung tâm Thủ đô. Ảnh: Khánh Huy

Giá trị của Hồ Gươm còn được thể hiện qua những hoạt động văn hóa, giao lưu và sinh hoạt cộng đồng đã trở thành một phần bản sắc của Hà Nội. Do đó, quá trình tái thiết cần quan tâm cả những không gian phục vụ sự kiện có tầm vóc quốc gia, thành phố và những không gian gắn với đời sống thường ngày của người dân.

Việc mở rộng công viên, quảng trường và không gian đi bộ cần được đánh giá qua khả năng sử dụng thực tế. Không gian công cộng phải thuận tiện tiếp cận, có cây xanh, bóng mát, chỗ nghỉ chân và các tiện ích phù hợp với nhiều nhóm cư dân, từ trẻ em, người cao tuổi đến người khuyết tật.

Các hoạt động văn hóa, dịch vụ cũng cần được tổ chức phù hợp để tạo sức hấp dẫn cho khu vực trong những ngày bình thường, đồng thời giữ được chức năng công cộng và đặc trưng cảnh quan Hồ Gươm.

Một yêu cầu khác được nhiều chuyên gia đô thị nhấn mạnh là sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng. Hồ Gươm là không gian có ý nghĩa với người dân Thủ đô và cả nước. Vì vậy, quá trình nghiên cứu, triển khai dự án cần lắng nghe ý kiến rộng rãi, đồng thời trân trọng tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu, đề xuất của các chuyên gia quy hoạch, kiến trúc, lịch sử, văn hóa và xã hội học qua nhiều giai đoạn.

Sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần nhận diện đầy đủ những giá trị cần gìn giữ, đồng thời giúp lựa chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tế. Đây cũng là điều kiện quan trọng để tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai dự án.

Hồ Gươm đang đứng trước cơ hội được tổ chức lại trong một cấu trúc trung tâm rộng mở và kết nối hơn. Thành công của dự án sẽ được thể hiện qua chất lượng không gian công cộng, khả năng đáp ứng nhu cầu của người dân và việc gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa đã làm nên bản sắc của trung tâm Thủ đô.