Tư vấn tâm lý học đường: Chủ động từ những dấu hiệu đầu tiên

Cô, trò Trường Tiểu học Trần Nhân Tông (phường Nam Định) trong một hoạt động tập thể tại trường. Ảnh: NTCC

Năm học 2026 - 2027, các cơ sở giáo dục tại Ninh Bình chú trọng nâng cao hiệu quả tư vấn tâm lý học đường, chuyển từ xử lý khi vấn đề phát sinh sang chủ động phòng ngừa, nhận diện nguy cơ và hỗ trợ học sinh từ sớm.

Áp lực học tập, quan hệ bạn bè, biến đổi tâm sinh lý, kỳ vọng gia đình hay tác động của mạng xã hội có thể khiến học sinh gặp khó khăn về tâm lý. Những thay đổi về giao tiếp, học tập, hành vi đôi khi là tín hiệu cần được người lớn nhận diện và hỗ trợ sớm.

Tại Ninh Bình, cùng với giáo dục kỹ năng sống, phòng, chống bạo lực học đường, các nhà trường tăng cường phối hợp với gia đình, chú trọng vai trò của giáo viên và Tổ tư vấn tâm lý học đường trong nắm bắt, hỗ trợ học sinh.

Nhận diện những tín hiệu ban đầu

Khó khăn tâm lý của học sinh không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng. Có em gặp áp lực nhưng vẫn đến lớp bình thường; có em ít chia sẻ với cha mẹ, thầy cô. Những dấu hiệu ban đầu vì thế có thể dễ bị bỏ qua.

Trong trường học, giáo viên chủ nhiệm có nhiều điều kiện để sớm nhận ra những thay đổi của học sinh qua học tập, giao tiếp, sinh hoạt và quan hệ bạn bè.

Cô Phùng Thị Thu Uyên, giáo viên chủ nhiệm lớp 3, Trường Tiểu học Ý Yên (xã Ý Yên), cho rằng: “Giáo viên chủ nhiệm là người gần học sinh hằng ngày nên những thay đổi dù nhỏ về tâm lý, hành vi có thể nhận thấy qua quá trình học tập và sinh hoạt. Có em trước đây hòa đồng nhưng đột nhiên ít giao tiếp, tách khỏi nhóm bạn; có em mất tập trung, kết quả học tập giảm hoặc dễ phản ứng hơn bình thường.

Khi nhận thấy những biểu hiện này, điều quan trọng là không vội kết luận hay phê bình mà cần trò chuyện, lắng nghe để hiểu học sinh đang gặp khó khăn gì. Khi cần, giáo viên sẽ trao đổi với gia đình và bộ phận tư vấn của trường để có hướng hỗ trợ phù hợp. Càng nhận diện sớm, việc đồng hành và hỗ trợ học sinh càng thuận lợi”.

Không phải mọi thay đổi về cảm xúc hay hành vi đều đồng nghĩa với vấn đề tâm lý nghiêm trọng. Điều cần lưu ý là những biểu hiện khác với trạng thái thường ngày, kéo dài hoặc ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ.

Bởi vậy, giáo viên cần được trang bị kiến thức, kỹ năng cơ bản để quan sát, nhận diện và trò chuyện bước đầu. Thầy cô không thay thế người làm chuyên môn nhưng có thể lắng nghe, hỗ trợ ban đầu và kết nối học sinh với kênh hỗ trợ phù hợp.

Thực tế, không phải học sinh nào cũng chủ động tìm đến giáo viên hoặc phòng tư vấn. Nhiều em e ngại bị đánh giá hoặc không biết nên chia sẻ với ai. Vì vậy, Tổ tư vấn tâm lý học đường cần trở thành một đầu mối gần gũi, dễ tiếp cận đối với học sinh.

Cô Trần Thị Thanh Nhâm, thành viên Tổ tư vấn tâm lý học đường Trường THPT Lý Nhân Tông (xã Tân Minh), chia sẻ: “Thay vì chờ học sinh tìm đến phòng tư vấn, chúng tôi chủ động tạo cơ hội để các em được chia sẻ. Nhiều học sinh gặp áp lực trong học tập, quan hệ bạn bè, gia đình nhưng ngại nói ra vì sợ bị đánh giá.

Thông qua giáo viên chủ nhiệm, Đoàn trường, các buổi sinh hoạt lớp và những cuộc trò chuyện riêng, Tổ tư vấn có thêm điều kiện nắm bắt tâm tư, kịp thời hỗ trợ học sinh. Khi các em chia sẻ, điều quan trọng trước hết là lắng nghe, tôn trọng và cùng tìm hướng tháo gỡ. Với những trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu, nhà trường sẽ phối hợp với gia đình và kết nối lực lượng chuyên môn phù hợp”.

Hoạt động tư vấn vì thế không chỉ gói gọn trong một phòng tư vấn mà có thể được triển khai qua sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, chuyên đề kỹ năng sống, hộp thư chia sẻ và các kênh tiếp nhận phù hợp. Quan trọng là học sinh biết mình có thể tìm đến ai khi gặp khó khăn và tin rằng sự chia sẻ của mình được tôn trọng.

Môi trường số cũng đặt ra những thách thức mới khi mâu thuẫn, bình luận tiêu cực hay hành vi bắt nạt có thể tiếp diễn trên mạng xã hội sau giờ học. Điều này đòi hỏi nhà trường không chỉ nắm bắt, hỗ trợ học sinh mà còn chú trọng trang bị kỹ năng sử dụng mạng an toàn, ứng xử có trách nhiệm và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần.

Chuyên gia trao đổi với học sinh Trường THCS Ninh Thắng (phường Nam Hoa Lư) về phòng, chống bạo lực học đường. Ảnh: NTCC

Xây “mạng lưới an toàn” quanh học sinh

Nếu giáo viên có lợi thế trong phát hiện tín hiệu ban đầu thì nhà trường cần xây dựng hệ thống để thông tin được tiếp nhận, xử lý kịp thời. Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, Tổ tư vấn tâm lý học đường, cán bộ quản lý và gia đình cần phối hợp trong quá trình theo dõi, hỗ trợ học sinh.

Bà Hoàng Thị Minh Nguyệt, Hiệu trưởng Trường THCS Phùng Chí Kiên (phường Nam Định), cho rằng: “Tư vấn tâm lý học đường cần chú trọng phòng ngừa, thay vì chỉ xử lý khi đã xảy ra vụ việc. Vì vậy, nhà trường phát huy vai trò của giáo viên chủ nhiệm trong nắm bắt tình hình học sinh, đồng thời tăng cường phối hợp giữa giáo viên bộ môn, bộ phận tư vấn, cán bộ quản lý và cha mẹ học sinh. Khi nhận thấy dấu hiệu cần quan tâm, các bên sớm trao đổi, tìm hiểu nguyên nhân để có hướng hỗ trợ phù hợp. Qua đó, học sinh biết mình có thể tìm đến ai và được hỗ trợ kịp thời khi gặp khó khăn”.

Để tư vấn tâm lý học đường hiệu quả, mỗi nhà trường cần hình thành chuỗi hỗ trợ từ phát hiện tín hiệu, tiếp nhận thông tin, hỗ trợ ban đầu đến phối hợp với gia đình và kết nối chuyên môn khi cần thiết.

Thông tin có thể đến từ giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, gia đình, bạn bè và chính học sinh. Việc kết nối các kênh thông tin giúp nhà trường có thêm cơ sở nhận diện khó khăn và đưa ra hướng hỗ trợ phù hợp. Với trường hợp vượt quá khả năng của nhà trường, học sinh và gia đình cần được hướng dẫn tiếp cận cơ sở hoặc người có chuyên môn.

Trong “mạng lưới an toàn” ấy, gia đình là mắt xích không thể thiếu. Những thay đổi của trẻ có thể xuất hiện ở nhà trước khi giáo viên nhận thấy tại trường và ngược lại. Sự kết nối thông tin giữa hai phía giúp nhận diện khó khăn và hỗ trợ học sinh kịp thời hơn.

Cha mẹ cũng cần bình tĩnh lắng nghe thay vì trách mắng, phủ nhận hay quy lỗi khi con gặp khó khăn; đồng thời có kiến thức để nhận biết những thay đổi đáng lưu ý, trò chuyện và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp.

Giáo viên gần gũi, trò chuyện cùng học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Tất Thành (phường Nam Định). Ảnh: Vân Anh

Một yêu cầu khác là nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác tư vấn. Trong thực tế trường học, nhiệm vụ này có thể được giao cho giáo viên kiêm nhiệm, trong khi tư vấn tâm lý đòi hỏi những kiến thức, kỹ năng nhất định. Vì vậy, việc bồi dưỡng cần tập trung vào nhận diện tín hiệu nguy cơ, kỹ năng lắng nghe, bảo mật thông tin, phối hợp với phụ huynh và xác định trường hợp cần kết nối hỗ trợ chuyên môn.

Hoạt động tư vấn cũng phải thân thiện, dễ tiếp cận. Nếu học sinh lo bị chú ý hoặc gắn nhãn “có vấn đề” khi tìm đến phòng tư vấn, các em sẽ khó chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ. Bởi vậy, cùng với tổ chức các kênh tư vấn, nhà trường cần tạo dựng niềm tin để học sinh xem việc tìm kiếm trợ giúp khi gặp khó khăn là điều bình thường.

Năm học 2026 - 2027 đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả tư vấn tâm lý, chăm sóc sức khỏe học đường và xây dựng môi trường giáo dục an toàn. Hiệu quả không chỉ nằm ở số vụ việc được giải quyết, mà quan trọng hơn là khả năng nhận diện nguy cơ và hỗ trợ học sinh trước khi khó khăn trở nên nghiêm trọng.

Một trường học an toàn không có nghĩa là nơi không xuất hiện mâu thuẫn, áp lực hay khó khăn tâm lý, mà là nơi học sinh không phải đối diện với những vấn đề ấy một mình. Khi giáo viên biết nhận diện, Tổ tư vấn phát huy vai trò, gia đình sẵn sàng phối hợp và nhà trường hỗ trợ kịp thời, học sinh sẽ có thêm điểm tựa để vượt qua khó khăn và trưởng thành.