Vương Hữu Lễ - Dấu ấn một đời nghiên cứu ngôn ngữ

Trường Đại học Tổng hợp Huế, nay là Trường Đại học khoa học - Đại học Huế - là nơi gắn bó với quá trình nghiên cứu, giảng dạy của PGS Vương Hữu Lễ. Ảnh: T.L

Với dáng người cao, gầy, tóc muối tiêu, mắt sáng, bước qua tuổi ngũ tuần thầy vẫn hấp dẫn chúng tôi bằng trí tuệ uyên bác, phong cách từ tốn, đĩnh đạc, làm việc rất nghiêm túc, khoa học. Thầy nổi tiếng với các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực ngôn ngữ học, đặc biệt là ngữ âm học và dịch thuật các tài liệu lý thuyết kinh điển.

Những đóng góp cho ngành ngôn ngữ học

Mỗi lần lên lớp, sinh viên ngữ văn những năm 80 thế kỷ XX ở Huế đều yêu mến PGS Vương Hữu Lễ. Thầy hiền từ, giọng nói nhẹ nhàng, khúc chiết và đặc biệt thương yêu sinh viên, dạy bảo tận tình. Quê ở Hội An (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) nhưng thầy ra Huế học, rồi ở lại dạy học từ thời Đại học Văn khoa. Môn Ngữ âm học của thầy là một trong những môn khô khan, khó học nhưng với sự giảng dạy của thầy, chúng tôi thấy dễ nghe, dễ nhớ và điều quan trọng là tín chỉ của thầy ai cũng có điểm từ khá trở lên. Tôi đồ rằng thầy thương sinh viên rồi nương tay, vì hồi ấy thời bao cấp cực khổ, ăn đói mặc rét nhưng chúng tôi vẫn chăm học, cầu tiến.

Đóng góp quan trọng của PGS Vương Hữu Lễ cho chuyên ngành ngôn ngữ học là thầy đã chuyển ngữ cuốn Nhập môn ngôn ngữ học lý thuyết của John Lyons từ tiếng Anh sang tiếng Việt. NXB Giáo dục giới thiệu đây là công trình trình bày có hệ thống các vấn đề cơ bản của ngôn ngữ học lý thuyết, từ cấu trúc ngôn ngữ, ngữ âm học - âm vị học đến ngữ pháp và ngữ nghĩa học. Thầy còn dày công nghiên cứu ngữ âm - âm vị học tiếng Việt, nghiên cứu phương ngữ Huế, các đặc điểm của ngữ âm tiếng Huế và ngôn ngữ học các dân tộc thiểu số, đồng thời đưa tri thức ngôn ngữ học hiện đại vào chương trình đào tạo đại học.

Một đóng góp nữa của PGS Vương Hữu Lễ là công trình nghiên cứu Những đặc tính của âm vị học Việt ngữ, là tác giả giáo trình Ngữ âm tiếng Việt tinh giản (Đại học Huế 2009); công trình viết cùng PGS.TS Hoàng Dũng là Ngữ âm tiếng Việt (NXB Giáo dục, 1994). Đây là chuyên khảo/giáo trình Ngữ âm học tiếng Việt dày 180 trang có giá trị khoa học. Công trình không chỉ cung cấp kiến thức cho sinh viên ngữ văn mà còn hệ thống hóa âm thanh, hệ thống âm tiết và đặc điểm của ngữ âm tiếng Việt theo cách tiếp cận ngôn ngữ học. Đặc biệt PGS Vương Hữu Lễ đã nghiên cứu tiếng Huế, đặt tiếng Huế trong bức tranh phương ngữ tiếng Việt, mối liên hệ giữa ngôn ngữ với lịch sử và văn hóa Huế. Từ đó lý giải tiếng Huế bằng phương pháp ngôn ngữ học.

Có thể nói không chỉ nghiên cứu ngôn ngữ, PGS Vương Hữu Lễ còn là người truyền bá tri thức ngôn ngữ học hiện đại cho sinh viên và giảng viên các trường đại học ở Việt Nam. Trong suốt cuộc đời dạy học, PGS Vương Hữu Lễ đã đào tạo, hướng dẫn luận văn cho nhiều cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ ngôn ngữ học.

Sau này, tôi biết có một số cựu sinh viên theo chuyên ngành ngôn ngữ học do thầy giảng dạy. Đó là chị Phạm Thị Hòa, sau này trở thành PGS.TS giảng dạy tại Khoa Ngôn ngữ Đại học Florida (Hoa Kỳ). Chị có nhiều công trình khoa học xuất bản gây sự chú ý trong giới ngôn ngữ học...

Một cựu sinh viên khác là PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, học Ngữ văn khóa 5, sau này lấy bằng tiến sĩ ngôn ngữ học ở Bungari, giảng viên Khoa Ngữ văn Đại học Tổng Hợp Huế, sau chuyển vào Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. PGS.TS Bùi Mạnh Hùng là người kết nối giữa nghiên cứu ngôn ngữ với đào tạo giáo viên và đổi mới tiếng Việt trong nhà trường.

Tâm huyết với cái chữ cho người Bru - Vân Kiều

Trước đây, ngoài giờ lên bục giảng, PGS Vương Hữu Lễ lặng lẽ trầm tư bên bàn làm việc đọc tài liệu, rồi đi thực tế, nghiên cứu ngôn ngữ học. Điều đặc biệt là thầy rất say mê nghiên cứu, soạn thảo sách học tiếng cho đồng bào thiểu số miền tây Quảng Trị nói riêng và khu vực Bình - Trị - Thiên nói chung. Với niềm say mê khoa học, từ những năm tháng đất nước kinh tế khó khăn, đời sống các thầy cô giáo còn nghèo, thầy vẫn dành dụm tiền lương để đi điền dã, khảo sát ngữ âm tiếng Bru - Vân Kiều ở những địa danh từ Lao Bảo, Khe Sanh đến Tà Cơn, Làng Vây…

Năm 1984, thầy tham gia khảo sát tiếng Bru ở Bình - Trị - Thiên trong khuôn khổ chương trình hợp tác song phương giữa các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và các nhà ngôn ngữ học Liên Xô điều tra, nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Thầy cũng là đồng tác giả của Sách học tiếng Bru - Vân Kiều (1986), tham gia cải tiến chữ Bru, là tác giả của chuyên khảo Ngữ âm và từ vựng tiếng Bru (1991). Sau những năm tháng lao động khoa học công phu, thầm lặng, thầy lại “trình làng” một công trình lớn: Từ điển Bru - Việt - Anh.

Giáo trình Ngữ âm Tiếng Việt tinh giản do PGS Vương Hữu Lễ biên soạn. Ảnh: Tư liệu

Về cuốn sách này, PGS.TS Lý Toàn Thắng, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học đánh giá: “Việc biên soạn cuốn từ điển này là một việc làm rất có ý nghĩa về khoa học cũng như về chính trị xã hội. Cuốn sách đã góp phần giới thiệu tiếng Bru như một bộ phận cấu thành quan trọng của nền văn hóa dân tộc Bru, tạo điều kiện cho những người nghiên cứu tiếp theo về tiếng Bru, giúp cho việc phát triển và giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, đồng thời cũng là công cụ hữu ích cho việc giáo dục ngôn ngữ và nâng cao dân trí theo tinh thần chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam…”.

Còn nhớ những năm 80 của thế kỷ XX, PGS Vương Hữu Lễ vừa soạn sách học tiếng Bru - Vân Kiều vừa đi vận động các ngành hữu quan đưa vào giảng dạy thí điểm trong một số trường học ở miền núi. Hồi đó ở Hướng Hóa đã có hai lớp học được đưa bộ chữ vào dạy thử do thầy Hồ Xuân Long đứng lớp. Công việc đang tiến triển tốt đẹp thì sau đó do sự thờ ơ của những người có trách nhiệm, việc dạy bộ chữ Bru rơi vào quên lãng. Không nản lòng, thầy vẫn tiếp tục nghiên cứu về tiếng Bru - Vân Kiều và Pakoh - Taoih. Những bài viết của thầy trên các báo, tạp chí vẫn đều đặn, kiên nhẫn, miệt mài...

Say mê với khoa học ngôn ngữ, PGS Vương Hữu Lễ quên cả thời gian trôi nhanh ngoài đời. Việc soạn bộ chữ tiếng dân tộc ít người, rồi phân tích, đối chiếu giữa các ngôn ngữ là một công việc rất phức tạp và khó khăn, đòi hỏi thầy phải đọc, đi thực tế tích lũy kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa của các dân tộc có tiếng nói riêng đem ra đối chiếu. Khi làm từ điển phải nắm vững hệ thống ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp của những ngôn ngữ đó. Nhờ vốn kiến thức uyên thâm của mình, thầy đã thể hiện các kiến thức ấy một cách hợp tình, hợp lý trong mỗi mục từ của gần 500 trang sách cuốn Từ điển Bru - Việt - Anh.

Chính sự dày công đầu tư, nên các công trình nghiên cứu về tiếng nói và chữ viết người Bru - Vân Kiều của thầy được các nhà ngôn ngữ học trong nước và thế giới đánh giá cao. Đặc biệt hai nhà ngôn ngữ học người Mỹ: John và Carolyn ở Viện Chuyên khảo Ngôn ngữ học tại Bangkok rất khâm phục. Trong lời giới thiệu cuốn sách, họ khẳng định: “Trong tất cả các tài liệu được biên soạn thì có lẽ từ điển là tài liệu đem lại uy tín lớn nhất cho ngôn ngữ; nó làm cho ngôn ngữ (được làm từ điển) sánh ngang với các ngôn ngữ khác. Nó nâng cao cương vị và phẩm giá của những người nói ngôn ngữ đó và đem đến cho họ một niềm tự hào trong việc khẳng định chính bản thân mình…

PGS Vương Hữu Lễ đã có một đóng góp có giá trị lâu dài cho dân tộc Bru và văn hóa Bru bằng việc soạn thảo tác phẩm cẩn trọng và bao quát này. Ngoài ra ông còn cung cấp cho những người nói tiếng Việt và tiếng Anh một công cụ để hiểu biết di sản phong phú về ngôn ngữ và văn hóa của dân tộc Bru”.

Cách nay đã lâu, tôi có dịp gặp PGS Vương Hữu Lễ trong chuyến đi của thầy ngược lên miền tây Quảng Trị để thăm, tặng sách cho các lãnh đạo địa phương và những cộng tác viên tận tâm. Khi được hỏi về vai trò của cuốn sách đối với đời sống của người Bru - Vân Kiều, thầy khiêm tốn trả lời: “Tôi vô cũng biết ơn các nhà ngôn ngữ học, lãnh đạo tỉnh Quảng Trị, huyện Đakrông, Hướng Hóa, những cộng tác viên và tất cả đồng bào dân tộc mà tôi đã hân hạnh gặp gỡ trong các bản làng, những người đã chịu khó bỏ nhiều thời gian và công sức để giảng dạy thân ái cho tôi học tiếng Bru và cung cấp toàn bộ cứ liệu. Cuốn sách nhỏ này chỉ là món quà nhỏ bé của tôi có được để kính tặng những vị ân nhân hoàn toàn vô tư đó”.

Tôi hỏi thêm PGS Vương Hữu Lễ về việc triển khai hai bộ chữ Bru - Vân Kiều và Pakoh - Taoih, thầy nói: “Tôi rất mong nó được hít thở không khí của bản làng. Chỉ ước được các trường vùng bản, nhất là Trường dân tộc nội trú dạy một tuần một tiết cũng tốt lắm rồi”. Được biết sau đó thầy tiếp tục công việc sưu tầm một số truyện cổ dân tộc Vân Kiều và dịch ra in sách song ngữ. Rồi tiếp tục hoàn thiện, cải tiến bộ chữ Bru - Vân Kiều, Pakoh - Taoih…

Rồi một cơn đột quỵ quái ác đã làm cho thầy Lễ dở dang công việc tâm huyết. Giờ đây tôi chỉ biết cầu mong cho thầy hồi phục sức khỏe, tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện bộ chữ viết cho dân tộc thiểu số. Và nhờ trời, thầy còn được sống lâu để chứng kiến bộ chữ của thầy được hít thở không khí của bản làng.