Chủ tịch Quốc hội: Hậu kiểm an toàn thực phẩm phải thực chất, không chỉ trên giấy

Phát biểu thảo luận tại Tổ 2 (Đoàn TP.HCM) chiều 24/10 về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cơ bản thống nhất với Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra dự án Luật.

Làm rõ đầu mối quản lý

Chủ tịch Quốc hội ghi nhận nỗ lực của Chính phủ, Bộ Y tế trong việc khẩn trương chuẩn bị, tiếp thu khoảng 70% ý kiến thẩm tra sơ bộ và ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Dự thảo Luật đã thể chế hóa các chủ trương lớn, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo chuỗi, dựa trên phân tích nguy cơ và lấy dữ liệu làm nền tảng.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn. Ảnh: Media Quốc hội.

Từ yêu cầu hoàn thiện dự thảo Luật, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh những nội dung đột phá phải được quy định ngay trong Luật, không để "nằm chờ" ở nghị định, thông tư. 

Dự thảo Luật hiện có 32/74 điều giao Chính phủ, Bộ trưởng quy định chi tiết. Đáng chú ý, một số nội dung được xác định là đột phá nhưng chưa được quy định cụ thể trong Luật, như lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt, hệ thống quản lý tiên tiến, phương thức phân tích nguy cơ và kiểm tra thực phẩm nhập khẩu.

Về tổ chức quản lý, Chủ tịch Quốc hội cho biết, Chỉ thị số 17 của Ban Bí thư Trung ương Đảng đã xác định yêu cầu thống nhất đầu mối quản lý an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, dự thảo Luật vẫn duy trì sự tham gia quản lý chuyên ngành của 6 bộ, trong khi Bộ Y tế được xác định là đầu mối nhưng nhiều nhiệm vụ vẫn giao cho các bộ khác chủ trì hoặc phối hợp. Do đó, ông đề nghị cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra rà soát kỹ vấn đề này.

Thực tế quản lý thực phẩm giả và thực phẩm nhập khẩu cũng cho thấy yêu cầu phải phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan. Theo Chủ tịch Quốc hội, đối với thực phẩm giả, có nhiều cơ quan cùng được giao nhiệm vụ kiểm tra; còn với thực phẩm nhập khẩu, trách nhiệm liên quan đến cả Bộ Y tế và UBND cấp tỉnh. Khi có quá nhiều cơ quan cùng tham gia quản lý, rất dễ xảy ra tình trạng chồng chéo hoặc đùn đẩy trách nhiệm khi phát sinh vấn đề. 

"Các đường dây sản xuất, kinh doanh sữa giả, thực phẩm chức năng giả quy mô lớn bị phát hiện thời gian qua cho thấy những bất cập trong việc phân định trách nhiệm quản lý", Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ và nhấn mạnh, mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính; cơ quan đầu mối phải được trao đủ thẩm quyền, bảo đảm thực quyền. 

"Chính phủ cần báo cáo Quốc hội hằng năm về kết quả thực hiện. Khi xảy ra sự cố, người dân phải biết hỏi cơ quan nào chịu trách nhiệm. Không cơ quan nào được nói rằng 'đó không phải là việc của tôi'", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Siết trách nhiệm và chế tài vi phạm

Đề cập đến cải cách thủ tục, Chủ tịch Quốc hội đồng tình với việc không nên đặt ra quá nhiều thủ tục trước khi doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh chuyển sang hậu kiểm không có nghĩa là buông lỏng quản lý.

Quang cảnh phiên thảo luận tổ chiều 24/10. Ảnh: Media Quốc hội.

Trước các ý kiến khác nhau về thời hạn 5 năm của giấy đăng ký công bố sản phẩm và 3 năm của giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị quy định ngay trong Luật cơ chế gia hạn tự động trực tuyến đối với hồ sơ đủ điều kiện. Nếu không có thay đổi cần thẩm định, không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại hồ sơ và thu phí tiếp nhận. Việc tiếp nhận hồ sơ chỉ là ghi nhận để phục vụ hậu kiểm, không trở thành điều kiện.

Cùng với đó, cần thu hẹp diện phải đăng ký vào những nhóm sản phẩm thực sự có nguy cơ cao, không để lợi ích nhóm len lỏi vào quá trình cấp giấy phép, chứng nhận.

Theo Chủ tịch Quốc hội, chính sách cần bảo đảm sự thông thoáng cho người làm ăn chân chính nhưng phải nghiêm khắc với những người gian dối. Người chân chính, tuân thủ pháp luật phải được bảo vệ; người vi phạm phải được kiểm tra gắt gao để kịp thời phát hiện và xử lý.

Để yêu cầu hậu kiểm đi vào thực chất, Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ năng lực thử nghiệm, hệ thống dữ liệu, nguồn lực và trách nhiệm tổ chức thực hiện, đặc biệt là điều kiện bảo đảm thực thi tại cấp xã. 

"Nếu không có phòng thí nghiệm, dữ liệu và con người thì chỉ là hậu kiểm trên giấy", Chủ tịch Quốc hội lưu ý đồng thời nhấn mạnh các xã, phường khi được phân cấp nhiệm vụ kiểm tra, quản lý an toàn thực phẩm phải có phương tiện, điều kiện, thiết bị máy móc để thực hiện.

Bên cạnh việc bảo đảm năng lực hậu kiểm, Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý yêu cầu phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố. Đề cập các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể tại trường học, ông đề nghị bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong vòng 2-6 giờ khi phát hiện ngộ độc thực phẩm tập thể, nhằm kịp thời xử lý và hạn chế hậu quả.

Đối với hoạt động kinh doanh trên môi trường số, Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, kể cả trách nhiệm liên đới bồi thường trong trường hợp có căn cứ pháp luật. Ông cũng đề nghị bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với trường hợp vi phạm cố ý, đặc biệt nghiêm trọng, nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định.

Nhấn mạnh yêu cầu tăng sức răn đe của pháp luật, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, chế tài phải đủ nghiêm, không để chi phí vi phạm "rẻ" hơn chi phí tuân thủ. Những chủ thể cố tình gây nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng vì lợi nhuận phải bị xử lý nghiêm; trường hợp cần thiết phải bị loại ra khỏi thị trường.