Giữ hồn văn hóa giữa nhịp sống hiện đại

Cao Bằng hiện có 35 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó 8 dân tộc có số dân trên 500 người gồm: Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Sán Chỉ, Lô Lô, Hoa. Mỗi cộng đồng mang những giá trị văn hóa riêng, từ tiếng nói, trang phục, ẩm thực đến phong tục, tập quán và lễ hội truyền thống, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng non nước.

Đến nay, tỉnh đã kiểm kê 396 di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó có 51 di sản thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian, 96 di sản về tập quán xã hội và tín ngưỡng, 83 lễ hội truyền thống cùng nhiều loại hình dân ca, dân vũ, nghề thủ công và tri thức dân gian. Đặc biệt, 9 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; trong đó Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Cùng với hệ thống di sản phi vật thể, tỉnh có 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm: Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo, Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950. Đây là những giá trị quan trọng để kết nối bảo tồn di sản với giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và quảng bá hình ảnh địa phương.

Những năm qua, tỉnh triển khai nhiều giải pháp bảo tồn gắn với phát huy giá trị di sản. Các lễ hội truyền thống được phục dựng; nhiều lớp truyền dạy Then, đàn tính, dân ca, dân vũ, nghề dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, in sáp ong, chế tác nhạc cụ dân tộc được duy trì. Các phong tục, nghi lễ của đồng bào Tày, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ được nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng, góp phần lưu giữ những giá trị có nguy cơ mai một.

Nhưng sức sống của văn hóa không chỉ nằm ở những cuộc kiểm kê hay các chương trình bảo tồn, mà trước hết được tạo nên từ chính cộng đồng. Những nghệ nhân, người cao tuổi, cán bộ văn hóa cơ sở và người dân đang từng ngày gìn giữ, trao truyền những giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ.

Đối với đồng bào Tày, tiếng Then, đàn tính từ lâu không chỉ là loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là cầu nối giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng và cội nguồn. Mỗi lời Then, tiếng đàn đều chứa đựng tri thức dân gian, phản ánh quan niệm về cuộc sống, đạo lý làm người và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Vì vậy, nhiều địa phương trong tỉnh đã duy trì hiệu quả các câu lạc bộ hát Then, đàn tính; tổ chức truyền dạy cho thanh thiếu niên, đưa loại hình nghệ thuật này trở thành hoạt động văn hóa thường xuyên trong cộng đồng.

Chị Lý Thị Hợp, xã Đông Khê truyền dạy hát Then, đàn tính cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày.

Chị Lý Thị Hợp, xã Đông Khê, nhiều năm gắn bó với hát Then, đàn tính, tích cực truyền dạy cho các thành viên câu lạc bộ văn hóa và thế hệ trẻ, đồng thời tham gia biểu diễn tại các lễ hội, sự kiện văn hóa. Với chị, Then không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, tri thức và đạo lý được người Tày gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Chị Hợp chia sẻ: Điều quan trọng nhất trong bảo tồn Then là phải trao được tình yêu và niềm tự hào về văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Khi các em hiểu được ý nghĩa của từng câu Then, yêu tiếng đàn tính và trân trọng những giá trị của cha ông để lại, các em sẽ chủ động học, thực hành và tiếp tục gìn giữ. Như vậy, Then mới thực sự có sức sống trong đời sống hôm nay.

Nếu người Tày tự hào với Then và đàn tính thì với đồng bào Mông, tiếng khèn là biểu tượng của bản sắc văn hóa dân tộc. Tiếng khèn ngân vang trong các phiên chợ, ngày hội, lễ cưới hay dịp Tết không chỉ tạo nên không khí rộn ràng của bản làng mà còn gửi gắm tâm tư, tình cảm và những giá trị nhân văn được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Cùng với tiếng khèn, nghề dệt lanh, thêu hoa văn trên trang phục truyền thống, các phong tục trong cưới hỏi, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng được nhiều gia đình gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa.

Tại các xã vùng cao như Bảo Lạc, Bảo Lâm, Quảng Lâm, tiếng khèn Mông vẫn ngân vang trong các dịp lễ hội, ngày Tết và sinh hoạt cộng đồng. Ông Dương Văn Phủa, xóm Bản Nà, xã Quảng Lâm, nhiều năm gắn bó với việc chế tác, biểu diễn và truyền dạy khèn Mông cho thanh thiếu niên. Với ông, giữ tiếng khèn cũng là giữ một phần bản sắc, phong tục và đời sống tinh thần của người Mông.

Ông Phủa cho biết: Khèn Mông không chỉ để biểu diễn mà gắn với nhiều phong tục, sinh hoạt của đồng bào. Tôi muốn truyền lại cách làm khèn, cách thổi khèn cho lớp trẻ để các cháu hiểu và yêu hơn văn hóa của dân tộc mình. Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều thanh niên tìm đến học. Có cháu không chỉ học thổi mà còn muốn biết cách làm một chiếc khèn. Thấy các cháu say mê, tôi càng có thêm động lực để tiếp tục truyền dạy, để tiếng khèn không bị mai một và luôn hiện diện trong đời sống của người Mông. 

Giữa nhịp sống hiện đại, văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong từng nếp nhà, bản làng. Tiếng Then, đàn tính của người Tày, tiếng khèn của đồng bào Mông, những bộ trang phục truyền thống và phong tục, tập quán tốt đẹp đang được gìn giữ bằng sự trân trọng, tự hào của cộng đồng.

Bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ ký ức của quá khứ mà còn là vun đắp nền tảng cho tương lai. Khi cộng đồng thực sự trở thành chủ thể, khi thế hệ trẻ được trao truyền tình yêu và niềm tự hào về cội nguồn, những giá trị văn hóa sẽ tiếp tục được "làm giàu" trong đời sống mới. Đó cũng là cách để "hồn" văn hóa Tày, Mông và các dân tộc anh em trên quê hương Cao Bằng được gìn giữ, lan tỏa, trở thành nguồn lực nội sinh góp phần xây dựng quê hương giàu bản sắc và phát triển bền vững.