Hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao trách nhiệm của báo chí trong kỷ nguyên số

Toàn cảnh tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Tham dự tọa đàm có đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, gồm ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí; bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả; lãnh đạo Hội Nhà báo Việt Nam; cùng đông đảo các chuyên gia, nhà báo, lãnh đạo nhiều cơ quan báo chí Trung ương, địa phương và Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố.

Tọa đàm tập trung cập nhật những điểm mới của Luật Báo chí 2025, các quy định về bản quyền và trách nhiệm pháp lý trong hoạt động báo chí, đồng thời trao đổi những tình huống thực tế trong quá trình thu thập, kiểm chứng, biên tập và xuất bản thông tin.

Qua đó, chương trình hướng tới giúp người làm báo chủ động nhận diện, phòng ngừa rủi ro pháp lý, hoàn thiện quy trình tác nghiệp, bảo vệ uy tín cơ quan báo chí và giữ vững đạo đức, trách nhiệm xã hội của nghề báo.

Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi phát biểu khai mạc tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Phát biểu khai mạc tọa đàm, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh, một nền báo chí chuyên nghiệp phải được đặt trên nền tảng của sự thật, trách nhiệm và ý thức thượng tôn pháp luật.

Theo ông, Luật Báo chí 2025 cùng các quy định liên quan tạo dựng hành lang pháp lý để bảo đảm quyền tác nghiệp, quyền tiếp cận thông tin, đồng thời xác định trách nhiệm của người làm báo trước xã hội.

Đề cập đạo đức nghề nghiệp, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, đây là “hàng rào đầu tiên” giúp nhà báo tự điều chỉnh hành vi và chủ động phòng ngừa rủi ro trong quá trình tác nghiệp.

Theo ông Nguyễn Đức Lợi, trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp là điểm tựa để mỗi nhà báo thêm thận trọng trong tác nghiệp, góp phần giữ gìn uy tín nghề báo và củng cố niềm tin của công chúng.

Tăng quyền chủ động của cơ quan báo chí

Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hiếu phát biểu tại tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Phát biểu mở đầu phiên “Những điểm mới của luật báo chí và hành lang pháp lý tòa soạn”, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hiếu cho biết, Luật Báo chí 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, gồm 4 chương, 51 điều, giảm 2 chương và 10 điều so với Luật Báo chí năm 2016.

Theo Phó Cục trưởng, quyết định giảm số điều không đồng nghĩa với thu hẹp nội dung điều chỉnh, mà Luật tập trung vào các quy định mang tính nguyên tắc, đồng thời giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết nhiều nội dung để phù hợp với thực tiễn hoạt động báo chí đang thay đổi nhanh chóng.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là Luật mở rộng không gian hoạt động của cơ quan báo chí trên môi trường số.

Theo đó, các cơ quan báo chí được mở kênh trên các nền tảng mạng xã hội sau khi thông báo với cơ quan quản lý và bảo đảm dấu hiệu nhận diện thống nhất. Nội dung báo chí được đăng tải trên các kênh này được xác định là sản phẩm báo chí và chịu sự điều chỉnh của Luật Báo chí.

Cùng với việc khuyến khích phát triển trên không gian mạng và nền tảng số báo chí quốc gia, Luật cũng bổ sung cơ chế cung cấp dịch vụ trực tuyến, mở thêm nguồn thu và tạo điều kiện để các cơ quan báo chí khai thác hiệu quả lợi thế về dữ liệu, thương hiệu và lượng độc giả.

Phó Cục trưởng Nguyễn Văn Hiếu cũng phân tích những quy định mới về mô hình cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện, cơ quan tạp chí khoa học và hoạt động liên kết.

Theo đó, Luật xác định rõ mô hình cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện với nhiều loại hình báo chí, có cơ quan báo chí trực thuộc và được áp dụng cơ chế tài chính đặc thù. Đồng thời, Luật mở rộng phạm vi liên kết trong sản xuất nội dung, ngoại trừ các nội dung về thời sự chính trị, an ninh, quốc phòng và đối ngoại.

Tuy nhiên, cơ quan báo chí vẫn phải giữ quyền kiểm soát nội dung và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm liên kết, kể cả những sản phẩm phái sinh.

Về quản lý hoạt động báo chí, Phó Cục trưởng Cục Báo chí lưu ý, Luật mới quy định cụ thể hơn về thời hạn sử dụng thẻ nhà báo, văn phòng thường trú, văn phòng đại diện, điều kiện cấp phép và các trường hợp thu hồi giấy phép hoạt động báo chí.

Trong đó, thẻ nhà báo có thời hạn 5 năm kể từ ngày cấp, thay vì áp dụng theo kỳ hạn chung như trước đây. Luật đồng thời bổ sung các căn cứ thu hồi giấy phép đối với những cơ quan báo chí không duy trì hoạt động hoặc không bảo đảm đầy đủ các điều kiện cần thiết về tổ chức, nhân sự và tài chính.

Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phạm Thị Kim Oanh phát biểu tại tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Nối tiếp phiên thảo luận, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phạm Thị Kim Oanh cho rằng, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những vấn đề mới đối với bản quyền báo chí, trong đó nổi lên ba điểm cần đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất, khi sử dụng AI để hỗ trợ quá trình sáng tạo, yếu tố đóng góp của con người có ý nghĩa quyết định đối với việc xác lập quyền tác giả. Theo Điều 5a Nghị định 134/2026/NĐ-CP, tác phẩm chỉ được bảo hộ quyền tác giả khi có sự đóng góp đáng kể của con người vào quá trình sáng tạo. Con người đồng thời phải chịu trách nhiệm về nội dung, tính hợp pháp của tác phẩm và bảo đảm việc sử dụng dữ liệu đầu vào không xâm phạm quyền tác giả đối với các tác phẩm được bảo hộ.

Thứ hai, việc ứng dụng AI trong hoạt động báo chí cũng đặt ra nguy cơ phát sinh vi phạm bản quyền ngay từ khâu sử dụng công cụ. Nếu phóng viên, biên tập viên không kiểm soát nguồn dữ liệu và cách thức AI tạo lập nội dung, sản phẩm đầu ra có thể chứa hoặc sử dụng trái phép các tác phẩm đang được bảo hộ, từ đó làm phát sinh rủi ro pháp lý đối với cơ quan báo chí. Vì vậy, tòa soạn cần thiết lập quy trình kiểm soát việc sử dụng AI, đồng thời lưu giữ đầy đủ quá trình sáng tạo để xác định rõ vai trò, mức độ đóng góp của con người đối với từng sản phẩm.

Thứ ba, các cơ quan báo chí cần chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ trước hoạt động thu thập, khai thác nội dung phục vụ quá trình đào tạo AI. Tòa soạn cần phân loại rõ những nội dung có thể chia sẻ rộng rãi và những sản phẩm có giá trị cần được bảo vệ, từ đó áp dụng cơ chế từ chối cho phép khai thác phù hợp, đồng thời nghiên cứu các phương thức thu phí bản quyền đối với việc sử dụng nội dung. Đây là yêu cầu ngày càng rõ nét khi sản phẩm báo chí được phân phối rộng rãi trên môi trường số, trong khi giá trị kinh tế từ hoạt động khai thác nội dung chưa được phản ánh tương xứng.

Đại diện Cục Bản quyền tác giả đồng thời đề nghị các cơ quan báo chí chủ động tăng cường bảo vệ bản quyền trên không gian mạng, trong đó nghiên cứu các quy định tại Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ về trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian trong bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo Phó Cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh, bảo vệ bản quyền cần được thực hiện nghiêm túc nhằm ngăn chặn tình trạng sao chép, cắt ghép, xóa logo rồi đăng lại nội dung, đồng thời bảo vệ nguồn lực sáng tạo và nguồn thu của cơ quan báo chí, qua đó tạo nền tảng để báo chí thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của AI và môi trường số.

Nhận diện rủi ro báo chí trong môi trường số

Nhà báo, TS. Nguyễn Thu Hà, Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), trình bày tham luận tại tọa đàm. (Ảnh: Trung Anh)

Trình bày tham luận tại tọa đàm, nhà báo, TS. Nguyễn Thu Hà, Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), nhận định sự phát triển của môi trường số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận tác phẩm truyền hình.

Dẫn lại bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, trong đó nhấn mạnh “báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới”, nhà báo Nguyễn Thu Hà cho rằng, một tác phẩm truyền hình hiện có thể được phân phối trên nhiều nền tảng với những phiên bản, tiêu đề, hình ảnh đại diện, phụ đề và thời lượng khác nhau.

Từ thực tiễn hoạt động tại VTV, TS. Nguyễn Thu Hà đề xuất các cơ quan báo chí chuyển từ tư duy kiểm duyệt nội dung sang quản trị rủi ro nội dung, đồng thời xây dựng quy trình xuất bản đa nền tảng với trách nhiệm cụ thể ở từng khâu.

Đại diện VTV đồng thời chỉ ra 6 nhóm rủi ro cần đặc biệt lưu ý khi tái biên tập, tái phân phối tác phẩm truyền hình trên nền tảng số, gồm mất ngữ cảnh; thay đổi tiêu đề; rủi ro từ hình ảnh đại diện; cắt ngắn video; tác động của thuật toán; công chúng tương tác và tái sử dụng nội dung.

Nhà báo Nguyễn Thu Hà nhấn mạnh, việc chuyển một tác phẩm từ truyền hình sang các nền tảng số phải được nhìn nhận như một công đoạn biên tập báo chí, trong đó người chịu trách nhiệm duyệt tác phẩm gốc tiếp tục kiểm soát các phiên bản số để bảo đảm thông tin, ngữ cảnh và thông điệp không bị thay đổi hoặc sai lệch.

Nhà báo Nguyễn Quý Trọng, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình thành phố Hải Phòng trình bày thực tiễn triển khai báo chí tại địa bàn. (Ảnh: Trung Anh)

Từ thực tiễn hoạt động báo chí tại địa phương, nhà báo Nguyễn Quý Trọng, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình thành phố Hải Phòng, cho rằng, sự phát triển của môi trường số cũng đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với nhà báo trong sử dụng mạng xã hội, tiếp nhận, kiểm chứng và ứng xử với thông tin trên không gian mạng.

Theo Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình thành phố Hải Phòng, trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo cần được đặt trong cả cách thức mỗi cá nhân tham gia và chia sẻ thông tin trên các nền tảng số, bởi những nội dung đăng tải trên mạng xã hội có thể tác động trực tiếp uy tín của người làm báo và cơ quan báo chí.

Trên cơ sở đó, nhà báo Nguyễn Quý Trọng nhấn mạnh, yêu cầu các tòa soạn chủ động xây dựng nhận thức, nguyên tắc và chuẩn mực sử dụng mạng xã hội cho đội ngũ nhà báo, đồng thời nâng cao năng lực nhận diện rủi ro pháp lý ngay từ quá trình tác nghiệp.

Thực tiễn cho thấy, khi những sai sót xuất phát từ việc chưa nắm đầy đủ quy định pháp luật chỉ được phát hiện sau khi có phản hồi hoặc tranh chấp, việc xử lý thường trở nên phức tạp và có thể ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan báo chí.

Bởi vậy, công tác đào tạo cần gắn quy định pháp luật với những tình huống cụ thể trong thực tiễn nghề nghiệp, giúp nhà báo hình thành khả năng nhận diện, đánh giá và xử lý rủi ro từ sớm, thay vì chỉ ứng phó khi vấn đề đã phát sinh.

Tựu trung, trong ba phiên của buổi tọa đàm, các đại biểu tích cực trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, tập trung làm rõ những vấn đề pháp lý và yêu cầu đặt ra đối với hoạt động báo chí trong bối cảnh mới.

Luật Báo chí số 126/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 tại Kỳ họp thứ 10 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Một số điểm mới đáng chú ý gồm bổ sung quy định về vị trí của báo chí cách mạng, quyền yêu cầu cải chính của công dân, mở rộng hoạt động báo chí trên không gian mạng và bổ sung các quy định về kinh tế báo chí.

Luật cũng lần đầu quy định trách nhiệm của cơ quan báo chí khi sử dụng AI trong thu thập, sản xuất, biên tập và phân phối nội dung, trong đó yêu cầu kiểm chứng, rà soát tính chính xác và tính hợp pháp trước khi đăng tải. Bên cạnh đó, thời hạn sử dụng thẻ nhà báo được quy định là 5 năm kể từ ngày cấp; từ ngày 1/1/2027, người được cấp thẻ nhà báo lần đầu phải hoàn thành khóa bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, đạo đức nghề nghiệp tối thiểu 5 ngày, tương đương 40 tiết.

Một số hình ảnh khác tại sự kiện: