Mẫu tiêm kích Liên Xô 'mở đường' cho chiến đấu cơ tàng hình F-35B Mỹ

Vụ rơi tiêm kích tàng hình F-35B của Thủy quân lục chiến Mỹ tại căn cứ Miramar, bang California hôm 31/7 một lần nữa thu hút sự chú ý đến biến thể phức tạp nhất trong dòng F-35.

Chiếc máy bay bị cháy rụi sau khi lao xuống khu vực gần đường băng, trở thành chiếc F-35B thứ 7 bị phá hủy hoàn toàn do tai nạn kể từ năm 2013.

Máy bay tiêm kích tàng hình F-35B là biến thể cất cánh đường băng ngắn và hạ cánh thẳng đứng (STOVL), được phát triển cho Thủy quân lục chiến Mỹ.

Dòng máy bay này có thể hoạt động trên các tàu đổ bộ có sàn đáp nhỏ hơn tàu sân bay truyền thống. Giá xuất xưởng của mỗi chiếc F-35B vượt 109 triệu USD, chưa tính động cơ có giá từ 15-20 triệu USD.

Ít người biết rằng thiết kế của F-35B được cho là chịu ảnh hưởng từ nguyên mẫu máy bay tiêm kích Yak-141 do Liên Xô phát triển.

Trong thập niên 1970, Liên Xô bắt đầu theo đuổi chương trình phát triển máy bay chiến đấu có khả năng cất và hạ cánh thẳng đứng nhằm đáp trả sự xuất hiện của dòng Harrier của Anh.

Cục thiết kế Yakovlev trước tiên chế tạo máy bay tiêm kích Yak-38 để hoạt động trên các tàu tuần dương mang máy bay Đề án 1143 Kiev. Tổng cộng 231 chiếc Yak-38 được sản xuất trong giai đoạn 1975-1981.

Tuy nhiên, tính năng chiến đấu hạn chế cùng tỷ lệ tai nạn cao khiến Yak-38 không đáp ứng kỳ vọng. Yakovlev sau đó phát triển chương trình Yak-141 nhằm khắc phục những điểm yếu về tốc độ và tầm hoạt động.

Tổng cộng 4 nguyên mẫu Yak-141 được chế tạo, trong đó có 2 mẫu thử nghiệm mặt đất. Chuyến bay đầu tiên diễn ra năm 1987.

Yak-141 lập 12 kỷ lục thế giới và được giới thiệu là máy bay cất hạ cánh thẳng đứng đầu tiên đạt tốc độ siêu thanh, với vận tốc tối đa 1.800 km/h.

Dự án gặp bước ngoặt ngày 5/10/1991 khi một nguyên mẫu Yak-141 hạ cánh quá mạnh xuống tàu sân bay Đô đốc Gorshkov, làm vỡ thùng dầu và bốc cháy.

Phi công thoát hiểm an toàn nhưng chương trình gần như dừng lại trong bối cảnh Liên Xô sắp tan rã.

Sau biến động chính trị tại Đông Âu, Lockheed Aircraft quyết định hợp tác với Cục thiết kế Yakovlev. Hai bên được cho là ký thỏa thuận trị giá 400 triệu USD vào năm 1991. Yakovlev công bố thông tin vào tháng 9/1992, còn Lockheed xác nhận vào tháng 6/1994.

Mục tiêu của liên doanh là chế tạo thêm 3 nguyên mẫu bay, một mẫu thử nghiệm mặt đất và một phiên bản hai chỗ ngồi huấn luyện. Tuy nhiên, kế hoạch không được triển khai và không có thêm chiếc Yak-141 nào được hoàn thiện.

Nhiều đánh giá cho rằng điều Lockheed quan tâm nhất là dữ liệu thử nghiệm liên quan đến hệ thống cất hạ cánh thẳng đứng. NASA cũng từng nhận định Yakovlev là đơn vị duy nhất của Liên Xô có nhiều kinh nghiệm phát triển máy bay VTOL với hai chương trình Yak-38 và Yak-141.

Đến năm 1995, biến thể VTOL thuộc chương trình X-35 của Lockheed xuất hiện với nhiều thay đổi so với các thiết kế trước đó. Cách bố trí khoang quạt nâng, dầm đuôi và cửa xả động cơ có nhiều điểm tương đồng với Yak-141.

Dù vậy, F-35B không phải bản sao của Yak-141. Máy bay tiêm kích tàng hình F-35B sử dụng một động cơ phản lực F135 kết hợp quạt nâng truyền động bằng trục, trong khi Yak-141 dùng một động cơ chính R79V-300 và hai động cơ nâng RD-41.

Giải pháp của tiêm kích tàng hình F-35B được đánh giá đơn giản và hiệu quả hơn.

Nhiều ý kiến cho rằng dữ liệu kỹ thuật từ các chương trình VTOL của Liên Xô đã góp phần hỗ trợ Lockheed trong quá trình phát triển F-35B. Tuy nhiên, dòng máy bay này vẫn được đánh giá là một thiết kế độc đáo, không phải phiên bản sao chép hoàn toàn từ Yak-141.