Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Khmer trong đời sống cộng đồng

Đồng bào Khmer ở tỉnh Vĩnh Long thực hiện nghi thức cúng trăng trong Lễ hội Ok Om Bok - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ảnh: Mỹ Xuyên

Vùng đất mang đậm bản sắc văn hóa Khmer

Cùng với người Việt và người Hoa, đồng bào Khmer đã sinh sống lâu đời trên vùng đất Vĩnh Long tạo nên một không gian văn hóa đa sắc màu nhưng thống nhất. Trải qua nhiều thế hệ, cộng đồng Khmer vẫn gìn giữ được những giá trị truyền thống đặc sắc từ ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán đến kiến trúc, lễ hội và nghệ thuật dân gian.

Điểm nhấn nổi bật là hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer với kiến trúc độc đáo, tiêu biểu như chùa Âng, chùa Hang, chùa Vàm Ray, chùa Kompong (Ông Mẹt), chùa Kỳ Son... Không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo, các ngôi chùa còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi gìn giữ, trao truyền những giá trị truyền thống của đồng bào Khmer qua nhiều thế hệ.

Một nét đặc sắc khác là việc đồng bào Khmer vẫn bảo tồn được ngôn ngữ và chữ viết riêng. Vĩnh Long hiện là địa phương duy nhất trong khu vực có Trường Trung cấp Pali Khmer, đặt tại chùa Kompong, Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Nhà trường đào tạo tiếng Pali, ngữ văn Khmer và giáo lý Phật giáo cho tăng sinh, học sinh, góp phần đào tạo nguồn nhân lực, đồng thời bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Bên cạnh đó, các lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta, Ok Om Bok, lễ Kathina... vẫn được gìn giữ nguyên vẹn với sự quan tâm, tạo điều kiện của các cấp, các ngành. Trong đó, Lễ hội Ok Om Bok đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được tổ chức hằng năm với quy mô lớn, kết hợp nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, thu hút đông đảo người dân và du khách.

Thượng tọa Thạch Lệ, Sư cả chùa Tà Ốt (xã Châu Điền, tỉnh Vĩnh Long) cho biết: “Đồng bào Khmer có nhiều lễ hội gắn với đời sống tín ngưỡng, văn hóa và nghệ thuật truyền thống. Hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer không chỉ mang giá trị lịch sử, kiến trúc, mà còn là nơi gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng qua nhiều thế hệ”.

Những năm qua, chính quyền tỉnh Vĩnh Long luôn quan tâm thực hiện hiệu quả các chủ trương, chính sách về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số. Sau khi hợp nhất tỉnh, địa phương tiếp tục triển khai Dự án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”, đồng thời mở rộng phạm vi thực hiện tại các địa bàn có đông đồng bào Khmer sinh sống.

Theo ông Thạch Bồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long, toàn tỉnh hiện có 112 đội nhạc ngũ âm, 95 đội trống Chhay dăm, 35 đội múa Chằn khỉ, hơn 100 đội văn nghệ Khmer, 8 đội ghe Ngo, Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh và Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer. Đây là lực lượng quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân và phục vụ phát triển du lịch.“Song song với đó, tỉnh chú trọng đầu tư cơ sở vật chất văn hóa. Hiện đã có 30 thiết chế văn hóa - thể thao tại các ấp vùng đồng bào dân tộc thiểu số được đầu tư xây dựng; nhiều công trình, lễ hội truyền thống được phục dựng, bảo tồn; mô hình làng văn hóa truyền thống, câu lạc bộ văn hóa dân gian và điểm du lịch tiêu biểu vùng đồng bào dân tộc thiểu số từng bước được hình thành, góp phần tạo không gian sinh hoạt văn hóa và phát triển kinh tế địa phương” - ông Thạch Bồi nói.

Văn hóa trở thành động lực phát triển

Không chỉ quan tâm đến bảo tồn di sản vật thể và lễ hội, Vĩnh Long còn dành nhiều nguồn lực cho việc bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào Khmer. Theo ông Thạch Mu Ni, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Vĩnh Long, hệ thống giáo dục song ngữ Khmer - Việt tiếp tục được duy trì và mở rộng. Toàn tỉnh hiện có trên 100 cơ sở giáo dục phổ thông tổ chức dạy chữ Khmer với hơn 800 lớp và hơn 19.000 học sinh theo học. Các trường phổ thông dân tộc nội trú được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện để học sinh Khmer được học tập, rèn luyện toàn diện.

“Bên cạnh đó, các lớp dạy chữ Khmer tại các chùa tiếp tục được địa phương hỗ trợ kinh phí hoạt động. Mô hình phối hợp giữa nhà chùa, chính quyền cơ sở và ngành giáo dục đã giúp hàng chục nghìn người học biết đọc, biết viết tiếng mẹ đẻ, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa trong cộng đồng” - ông Thạch Mu Ni cho biết.

Qua quá trình hình thành và phát triển, đồng bào Khmer đã sáng tạo nên kho tàng nghệ thuật dân gian đặc sắc với nhiều loại hình như nhạc ngũ âm, múa dân gian Khmer, sân khấu Dù kê, Rô băm, văn học dân gian, nghệ thuật tạo hình, trang phục truyền thống... Đây là những giá trị văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và tư duy sáng tạo của cộng đồng Khmer Nam Bộ.

Theo ông Thạch Bồi, bảo tồn di sản văn hóa phải gắn với phát triển bền vững. Vì vậy, tỉnh Vĩnh Long đang đẩy mạnh việc kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, xây dựng các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng, giúp du khách có những trải nghiệm chân thực về đời sống văn hóa Khmer, mặt khác, tạo thêm sinh kế cho người dân. Cùng với đó, tỉnh đặc biệt quan tâm tôn vinh đội ngũ nghệ nhân, người có uy tín, các vị sư sãi đang trực tiếp gìn giữ, truyền dạy di sản. Việc xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp sẽ tạo điều kiện để các nghệ nhân yên tâm truyền nghề, góp phần bảo tồn lâu dài các giá trị văn hóa phi vật thể.

Ở nhiều địa phương, các lớp truyền dạy nghệ thuật truyền thống, câu lạc bộ văn hóa dân gian, hoạt động biểu diễn nghệ thuật Khmer được tổ chức thường xuyên, tạo môi trường để thế hệ trẻ tiếp cận, học tập và tiếp nối những giá trị văn hóa cha ông để lại.

Với những chủ trương đúng đắn cùng sự chung tay của các cấp, các ngành và cộng đồng, bản sắc văn hóa Khmer sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và phát huy mạnh mẽ, góp phần xây dựng Vĩnh Long trở thành vùng đất giàu bản sắc, phát triển bền vững và hấp dẫn trên bản đồ du lịch văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long.