Phát triển đô thị TOD dọc tuyến đường sắt kết nối cảng biển - cửa khẩu

Hành lang liên vận mới 8,37 tỷ USD
Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có chiều dài khoảng 419 km, điểm đầu tại vị trí nối ray qua biên giới (kết nối ga Lào Cai với ga Hà Khẩu Bắc - Trung Quốc), điểm cuối đến khu vực cảng Lạch Huyện (Hải Phòng). Dự án có tổng vốn 203.231 tỷ đồng (tương đương 8,37 tỷ USD) và đặt mục tiêu là tuyến đường sắt mới hiện đại, tăng năng lực vận tải nội địa và liên vận quốc tế.

Về cấu hình kỹ thuật, tuyến được quy hoạch theo hướng khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, vận tốc thiết kế 160 km/h, khai thác hỗn hợp hành khách và hàng hóa. Gồm các đoạn tuyến chính khoảng 388 - 391 km và các tuyến nhánh kết nối khu bến cảng/ đầu mối.

Cấu trúc hệ thống ga được thiết kế theo “logic vận hành” của một hành lang logistics: đề xuất bố trí 31 ga; gồm 3 ga lập tàu, 20 ga hỗn hợp, 8 ga kỹ thuật; với khoảng cách bình quân giữa các ga khoảng hơn 10 km. Điều này cho thấy tuyến không chỉ phục vụ hành khách đường dài, mà còn hướng tới các điểm gom/ trả hàng, trung chuyển, đồng thời tạo “điểm neo” để tổ chức lại dịch vụ và không gian đô thị quanh ga.

Các nhà ga dọc tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Nguồn: Quy hoạch Quốc gia

Trên thực địa, nhiều địa phương đã triển khai các dự án thành phần, đặc biệt là các hạng mục nhà ga và hạ tầng kết nối. Đơn cử như ga Hải Dương Nam đóng vai trò trung chuyển khách - hàng, kết nối cao tốc Hà Nội - Hải Phòng và Quốc lộ 5, đã khởi công ngày 19/12/2025.

Ở góc nhìn kinh tế vùng, hành lang Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng vốn là trục giao thương trọng điểm. Khi bổ sung một phương thức vận tải khối lượng lớn, chi phí ổn định như tuyến đường sắt, các doanh nghiệp sẽ có thêm phương án vận tải, giảm áp lực cho đường bộ, đồng thời tăng năng lực kết nối từ các trung tâm sản xuất - công nghiệp đến cửa khẩu, cảng biển và các đô thị dọc tuyến.

Tuyến liên vận đi vào hoạt động sẽ kéo theo “hệ sinh thái” vận hành xung quanh các nhà ga: kho bãi logistics, bảo trì bảo dưỡng, lưu trú, thương mại dịch vụ, chuỗi dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp,... Hệ sinh thái này chính là nền tảng vững chắc, là đảm bảo thành công cho đô thị TOD quanh các nhà ga.

TOD quanh ga: chuỗi hành lang kinh tế Đông - Tây
Nếu hạ tầng giao thông tạo “cú hích” về di chuyển, thì TOD là cách biến “cú hích” đó thành động lực tái cấu trúc đô thị. Luật Đường sắt 2025 (hiệu lực từ 1/1/2026) đã đưa TOD vào khung pháp lý đối với đường sắt: TOD được định nghĩa là giải pháp quy hoạch - đầu tư phát triển đô thị, lấy điểm kết nối giao thông đường sắt làm trung tâm tập trung dân cư và các hoạt động kinh doanh - dịch vụ - thương mại.

Với các tỉnh, thành trong vùng Thủ đô và đồng bằng sông Hồng, TOD quanh ga gắn với hai nhu cầu: thứ nhất là nhu cầu dịch vụ thương mại, tiện ích và lưu trú cho lực lượng lao động tại các khu công nghiệp, trung tâm sản xuất và logistics, phân bổ dọc theo trục vận tải khối lượng lớn. Từ đó hình thành nên các đô thị nén quanh ga, đáp ứng nhu cầu thứ hai là phát triển đô thị mới, an cư chất lượng gắn với sự phát triển hành lang kinh tế Đông - Tây.

Các khu dân cư, tòa nhà văn phòng phát triển quanh các nhà ga. Ảnh: Lê Vũ

Ở lớp hạ tầng tương lai, TP. Hà Nội và Bắc Ninh cũng đã thống nhất đề xuất nghiên cứu tuyến metro dọc tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình - trung tâm Hà Nội. Tuyến metro này dự kiến giao với đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng tại nhiều điểm, hình thành nên các “nhà ga kép”. Khi đường sắt liên vận và metro được triển khai đồng bộ, nhu cầu về nhà ở, thương mại, dịch vụ sẽ tăng cao nhờ thuận tiện di chuyển về các trung tâm đô thị, trung tâm sản xuất.

Trong đó nổi bật là ga Trung Mầu được đề xuất nghiên cứu ngay cửa ngõ đại đô thị - công nghiệp - dịch vụ VSIP Bắc Ninh, đồng thời giữ vị trí liên kết “tam giác vùng”: Hà Nội - Bắc Ninh - Hải Phòng. Ga hướng tới là “nhà ga kép”, vừa là ga hàng hóa của đường sắt liên vận quốc tế, trung chuyển cho các doanh nghiệp tại các khu công nghiệp lân cận; vừa là ga hành khách phục vụ nhu cầu di chuyển từ Thủ đô - VSIP - Sân bay Gia Bình.

Thuận tiện đến trung tâm Hà Nội, TOD Ga Trung mầu hứa hẹn là đô thị giãn dân lý tưởng cho nội thành vốn quá chật chội, đặc biệt trong bối cảnh Hà Nội đang tập trung di dời 860.000 cư dân ra khỏi nội đô.

Đại đô thị VSIP Bắc Ninh và siêu dự án E5-1A+1B ngay “nhà ga kép” Trung Mầu. Nguồn: CENTA Riverside

Xung quanh ga Trung Mầu, đã hình thành cộng đồng cư dân sầm uất với nhiều khu đô thị. Trong đó có tòa nhà ở xã hội Belhomes Sky và dòng biệt thự ven sông cao cấp của dự án Centa Riverside. Đáng chú ý, ngay đối diện Centa Riverside là siêu dự án E5-1A+1B đã công bố quy hoạch, tầm nhìn trở thành siêu đô thị mới cửa ngõ Hà Nội.

Tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng không chỉ là trục vận tải liên thông từ biên giới đến cảng biển, mà còn đặt nền cho làn sóng đô thị TOD quanh các nhà ga. Giá trị hưởng lợi hạ tầng nổi bật ở việc tổ chức không gian sống - làm việc - dịch vụ quanh ga. Trong đó, ga Trung Mầu nổi bật tại cửa ngõ Đông Bắc Hà Nội: nơi hội tụ đường sắt liên vận, các hành lang kết nối mới và nhu cầu ở thực gắn với cực tăng trưởng công nghiệp - đô thị.

Bích Đào