Phát hiện dấu tích quan trọng trong lòng đất, 'mở đường' phục dựng Chính điện Kính Thiên

Rõ hơn diện mạo và quy mô Chính điện Kính Thiên

Thực hiện các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, đặc biệt trên cơ sở các Quyết định số 46 COM 7B.43 và 47 COM 7B.92 của Ủy ban Di sản Thế giới, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học đã tiến hành đợt khai quật năm 2026 với tổng 910m2, gồm khu vực 840m2 phía Đông nhà Pháo binh và 70m2 phía Tây nhà Pháo binh.

Toàn cảnh hố khai quật năm 2026

Tại các hố khai quật, các nhà khảo cổ đã xác định một lớp địa tầng dày tới 6m, bao gồm các lớp văn hóa kéo dài từ Đại La (thế kỷ 7-9), thời Đinh-Tiền Lê (thế kỷ 10), thời Lý (thế kỷ 11-12), thời Trần (thế kỷ 13-14), thời Lê sơ (thế kỷ 15-16), thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17-18), thời Nguyễn (thế kỷ 19). Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long - Hà Nội lần đầu tiên phát hiện.

Các nhà khảo cổ đã nhận diện được hai loại móng cột chủ yếu là móng đơn và móng kép. Móng đơn có kích thước khoảng 2,8-3,5m x 2,5-3,5m; móng kép có kích thước khoảng 5,4-6,1m x 2,7-3m. Các móng cột còn được xây dựng thêm phần móng lõi cột.

Các nhà nghiên cứu nhận định, 6m địa tầng thực sự là một “biên niên sử” đặc biệt của kinh đô Thăng Long. Theo nhận định ban đầu, tất cả các lớp văn hóa đều được hình thành qua các lần xây dựng móng nền kiến trúc của các thời kỳ chồng xếp lên nhau, chứ không phải lớp văn hóa được hình thành mang đặc điểm di chỉ cư trú thường có, lẫn nhiều tàn tích sinh hoạt đời thường của con người.

Sân nền điện Kính Thiên xuất lộ sau cuộc khai quật

Theo PGS.TS Tống Trung Tín – Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, Chủ nhiệm công trường khai quật, một trong những kết quả đáng chú ý nhất của đợt khai quật năm 2026 là việc tiếp tục làm sáng tỏ dấu tích Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Theo kết quả tổng hợp từ bốn đợt khai quật, nền điện Kính Thiên được đắp hoàn toàn nhân tạo.

Toàn bộ mặt bằng được đầm quy chuẩn bằng đất sét và các loại vật liệu vỡ, sau đó mới tiến hành quy hoạch các vị trí móng cột. Đáng chú ý, các nhà khảo cổ đã nhận diện được hai loại móng cột chủ yếu là móng đơn và móng kép. Móng đơn có kích thước khoảng 2,8-3,5m x 2,5-3,5m; móng kép có kích thước khoảng 5,4-6,1m x 2,7-3m. Các móng cột còn được xây dựng thêm phần móng lõi cột.

Sân nền điện Kính Thiên

Quy mô và kỹ thuật của hệ thống móng cho thấy trình độ tổ chức xây dựng đặc biệt cao của kiến trúc cung đình thời Lê. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, đây là loại móng cột có kích thước lớn và kỹ thuật tinh vi bậc nhất trong lịch sử móng cột kiến trúc Việt Nam.

Sự phân bố của hệ thống móng cũng cho phép xác định rõ hơn mặt bằng Chính điện Kính Thiên. Các móng đơn chủ yếu nằm trong lòng kiến trúc, trong khi móng kép tập trung ở khu vực rìa ngoài. Từ hệ thống móng đã xuất lộ, các nhà khoa học có cơ sở khẳng định điện Kính Thiên có chiều Đông - Tây gồm 9 gian với 10 hàng cột; chiều Bắc - Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột. Đây là những con số không đơn thuần mang ý nghĩa kỹ thuật. Chúng giúp hình dung rõ hơn quy mô của công trình từng đứng ở vị trí đặc biệt trong Cấm thành Thăng Long, đồng thời cung cấp những dữ liệu quan trọng cho quá trình nghiên cứu kiến trúc và không gian Chính điện Kính Thiên trong thời gian tới.

Chân tảng cột với kích thướng khá lớn

“Theo sử cũ và ý kiến cơ bản của các nhà nghiên cứu, trước khi xây dựng Chính điện Kính Thiên thời Lê, ở đây có Chính điện Thiên An thời Trần, Chính điện Càn Nguyên thời Lý. Giả thiết này là hoàn toàn có cơ sở khoa học khi ở đây đã phát hiện địa tầng dày có niên đại trên dưới 1.300 năm lịch sử nối tiếp nhau liên tục” – PGS.TS Tống Trung Tín nhấn mạnh.

Bên dưới Long Thiên là Kính Thiên

Một phát hiện khác góp phần hoàn chỉnh lịch sử biến đổi của khu vực là dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn. Kết quả khai quật cho thấy giới hạn Đông - Tây của điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn của tòa nhà Pháo binh được xây dựng dưới thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước được phát lộ đã giúp làm sáng tỏ thêm kết quả khai quật điện Long Thiên năm 2025.

Dấu tích cống thoát nước điện Long Thiên thời Nguyễn

Theo đó, điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiểu kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn “trùng thiềm điệp ốc”, gồm tiền điện và chính điện đặt chung trên một nền móng, kết nối với nhau bằng gian thừa lưu. Điều đáng nói là bên dưới nền điện Long Thiên lại là những dấu tích của Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng.

Như vậy, tại cùng một không gian, các lớp kiến trúc cung đình nối tiếp nhau qua nhiều thời kỳ lịch sử. Một công trình mới được xây dựng trên nền của một công trình cũ, nhưng không làm mất đi hoàn toàn dấu tích của quá khứ. Chính sự chồng xếp ấy tạo nên giá trị đặc biệt của Hoàng thành Thăng Long: lịch sử không nằm trong thư tịch cổ mà hiện hữu ngay trong lòng đất, qua những tầng văn hóa liên tục.

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam cho rằng cuộc khai quật năm 2026 đã làm sáng tỏ thêm quy mô và dấu vết móng nền của Chính điện Kính Thiên thời Lê cũng như điện Long Thiên thời Nguyễn. Khi kết hợp với kết quả các cuộc khai quật năm 2011, 2024 và 2025, nhận thức về không gian kiến trúc tại khu vực này ngày càng rõ nét.

Quan trọng hơn, theo PGS.TS Tống Trung Tín, kết quả khai quật đã bổ sung “các nguồn tư liệu quyết định hướng tới việc nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên”. Đây chính là ý nghĩa lớn nhất của đợt khai quật lần thứ 4.

Sau hơn 15 năm nghiên cứu, với sự tham gia của nhiều ngành khoa học, từ sử học, khảo cổ học, kiến trúc đến nghiên cứu nghi lễ cung đình, cùng sự trao đổi với các chuyên gia quốc tế, nhận thức về vị trí của Chính điện Kính Thiên ngày càng rõ ràng hơn.

Dấu tích công trình hầm ngầm giai đoạn kháng chiến chống Mỹ

Khảo cổ học mở đường cho phục dựng

Nhận định về kết quả cuộc khai quật năm 2026, PGS.TS Trần Đức Cường – Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, việc khẳng định được 6m địa tầng với các lớp văn hóa từ thời Đại La cho tới thời Nguyễn là đặc biệt ý nghĩa và quan trọng. Tiếp đó là dấu tích điện Long Thiên (Nguyễn) với phía dưới là Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng và trước đó là điện Càn Nguyên rồi Thiên An thời Lý-Trần… Cuộc khai quật này cũng khẳng định giá trị, quy mô của Kính Thiên với việc tìm thấy các dấu tích sân Đan trì phía Đông và phía Tây cùng dấu tích nền cột, hệ thống móng cột trụ có lõi.

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội KHSL cũng nhận định, trải qua 15 năm nghiên cứu đã khá rõ bức tranh về vị trí, quy mô điện Kính Thiên. Có thể thấy, cơ sở để phục dựng Chính điện cũng đã rõ ràng và mạch lạc và khả tín. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc coi đây là một “thắng lợi lớn” và việc bắt tay khôi phục Điện Kính Thiên thực sự là “kỳ tích”.

Còn theo TS-KTS Đào Ngọc Nghiêm, những kết quả khảo sát, khai quật mới đây đã cung cấp những cứ liệu rất thuyết phục về hệ thống nền móng Điện Kính Thiên, qua đó có thể tin tưởng vào các kết quả kỹ thuật mà cuộc khảo sát đã xác lập.

Tuy nhiên, ông cho rằng, từ việc xác định chính xác nền móng đến phục dựng không gian Điện Kính Thiên vẫn là một chặng đường dài, đòi hỏi sự nghiên cứu thận trọng và liên ngành. Việc phục dựng không chỉ dựa trên các thông số kỹ thuật của nền móng mà còn phải tính đến nhiều yếu tố như mỹ thuật, kiến trúc, tỷ lệ, không gian, công năng và bối cảnh lịch sử của công trình.

“Chúng ta có thể rất tin tưởng vào kết quả của cuộc khảo sát, nhưng để phục dựng được không gian Điện Kính Thiên một cách thuyết phục thì cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng, thận trọng và tìm kiếm thêm các nguồn tư liệu. Chỉ khi kết hợp được các cứ liệu khảo cổ với tư liệu lịch sử, kiến trúc, mỹ thuật và những nghiên cứu liên ngành, chúng ta mới có thể tiến tới một phương án phục dựng có độ chính xác và sức thuyết phục cao”, TS-KTS Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh.

PGS.TS Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội lại cho rằng trong suốt 15 năm nghiên cứu vừa qua, đã xác định được quy mô, nền móng và bước gian của Điện Kính Thiên. Thời gian tới, cần phải tiến hành theo 3 bước chặt chẽ: Bảo tồn những phát hiện về khảo cổ học; Nghiên cứu phục dựng Điện Kính Thiên trên cơ sở bảo tồn các lớp kiến trúc đã xuất lộ phía dưới; Hoàn trả không gian. PGS.TS Nguyễn Văn Sơn lưu ý, việc hoàn trả không gian cần phải tính toán kỹ, trong không gian của Điện Kính Thiên phải trồng cây bản địa, các loại cây thường được trồng trong cung đình xưa.

Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội đồng thời khẳng định: “Đã đủ thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để có thể phục dựng Chính điện Kính Thiên.

Từ những gì đã được phát hiện, có thể thấy cuộc khai quật năm 2026 là một bước tiến quan trọng để chuyển từ việc “tìm dấu tích” sang nhận diện ngày càng đầy đủ cấu trúc và giá trị của một công trình lịch sử đặc biệt.

Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS và Thông cáo Hà Nội năm 2022: bảo tồn phải đi đôi với nghiên cứu, phát huy giá trị di sản nhưng không làm tổn hại đến tính xác thực và giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Với kết quả của bốn đợt khai quật kéo dài từ 2011 tới nay, đặc biệt là những phát hiện mới trong năm 2026, nền móng khoa học cho nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên đã được củng cố thêm một bước quan trọng. Từ những dấu tích móng cột nằm sâu dưới lòng đất, từ các lớp địa tầng nối tiếp nhau, từ những dấu tích sân điện và vật liệu xây dựng, hình hài của một không gian quyền lực từng tồn tại ở trung tâm Cấm thành đang dần được nhận diện.

Sáng nay 14-9, tại Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức báo cáo kết quả khai quật khảo cổ học lần thứ 4 tại khu vực nền điện Kính Thiên, thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Những phát hiện mới không chỉ tiếp tục làm sáng tỏ quy mô, cấu trúc và kỹ thuật xây dựng thời Lê, mà quan trọng hơn, cùng với kết quả của các đợt khai quật trước, đã tạo nên một hệ thống tư liệu khảo cổ ngày càng đầy đủ, củng cố cơ sở khoa học cho việc phục dựng Chính điện Kính Thiên

Phục dựng Chính điện Kính Thiên, nếu được triển khai trên cơ sở khoa học và nguyên tắc bảo tồn quốc tế, không chỉ là câu chuyện dựng lại một công trình kiến trúc đã mất, đó còn là cách khôi phục nhận thức về một không gian lịch sử từng giữ vị trí thiêng liêng bậc nhất của Kinh đô, nơi hội tụ quyền lực nhà nước và những nghi lễ quan trọng của quốc gia. Và ở một ý nghĩa rộng hơn, đó là hành trình trả lại cho Hoàng Thành Thăng Long một phần diện mạo của trung tâm quyền lực đã làm nên lịch sử Việt Nam xuyên suốt nhiều thế kỷ.