Tiếp nối di sản nhân loại

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một thực hành văn hóa dân gian, tích hợp nhiều giá trị nổi bật. Tín ngưỡng hướng đến việc thờ các vị Thánh Mẫu cai quản ba miền của vũ trụ gồm miền trời, miền nước và miền núi, rừng; đồng thời gắn với việc thờ các nhân vật lịch sử, huyền thoại được cộng đồng tôn kính. Theo các tài liệu lịch sử, tín ngưỡng này có mặt ở Lạng Sơn từ khoảng cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, ngay từ khi du nhập đã có sự giao lưu và tiếp nhận mạnh mẽ với tín ngưỡng dân gian bản địa, đến nay đã ăn sâu vào đời sống văn hóa tâm linh của đại đa số người dân Xứ Lạng.

Mạch nguồn được trao truyền

Tháng 12/2016, tại kỳ họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tại Ethiopia, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tiết mục diễn xướng "Cô bé Thượng ngàn" do các nghệ nhân câu lạc bộ dân ca trong tỉnh trình diễn tại Không gian văn hóa đường Hùng Vương, phường Lương Văn Tri

Lạng Sơn là một trong những địa phương có nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn với không gian thờ Mẫu. Tại đây, hệ thống di tích, đền, phủ cùng các lễ hội, truyền thuyết dân gian và những thực hành tín ngưỡng đã tạo nên một lớp văn hóa đặc sắc. Hiện nay, tín ngưỡng thờ Mẫu phân bố ở hầu hết các xã, phường trên địa bàn tỉnh, gắn với hệ thống hơn 800 cơ sở tín ngưỡng – tôn giáo, trong đó, nhiều di tích đã được xếp hạng cấp tỉnh, cấp quốc gia.

Ông Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa tỉnh nhấn mạnh: Tín ngưỡng thờ Mẫu nổi bật ở giá trị nhân văn, tôn vinh hình tượng người mẹ, đề cao vai trò của người phụ nữ, đồng thời thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và ước vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc. Tại Lạng Sơn, tín ngưỡng này mang sắc thái riêng, gắn với không gian văn hóa miền núi, hệ thống đền, phủ, lễ hội và những truyền thuyết về các nhân vật được cộng đồng tôn kính. Những giá trị ấy hòa quyện với cảnh quan, lịch sử và đời sống cộng đồng, tạo nên nét đặc sắc của văn hóa Xứ Lạng.

Nhận thức rõ giá trị của di sản, những năm qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã triển khai nhiều hoạt động nhằm bảo tồn, phát huy và lan tỏa tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống cộng đồng. Công tác tuyên truyền, quảng bá giá trị di sản được quan tâm; cuốn sách “Di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Lạng Sơn trong danh sách của UNESCO và danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” được biên tập, xuất bản năm 2026, trong đó giới thiệu những giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Cùng với đó, các chương trình giao lưu, liên hoan diễn xướng chầu văn được tổ chức trong chuỗi sự kiện văn hóa, lễ hội của tỉnh, tạo không gian để các nghệ nhân, thanh đồng, cung văn gặp gỡ, giao lưu và giới thiệu những nét đặc sắc của thực hành tín ngưỡng đến công chúng. Đơn cử, năm 2024 và 2025, Liên hoan diễn xướng Chầu văn tỉnh Lạng Sơn mở rộng đã thu hút gần 100 nghệ nhân, thanh đồng trong và ngoài tỉnh tham gia. Những hoạt động như vậy góp phần đưa di sản ra khỏi không gian thực hành quen thuộc, đến với đời sống văn hóa đương đại.

Tuy nhiên, sức sống của di sản không chỉ đến từ các chương trình, hoạt động được tổ chức bởi cơ quan quản lý văn hóa, mà trước hết bắt nguồn từ chính cộng đồng. Những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng chính là những “mạch nối” đưa di sản từ quá khứ đến hiện tại.

Hiện nay, toàn tỉnh có trên 100 nghệ nhân và người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó, có 3 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú; 8 tổ nhóm, câu lạc bộ sinh hoạt thường xuyên và 51 người trong đội cung văn trực tiếp tham gia thực hành nghi lễ. Đây là lực lượng nòng cốt góp phần duy trì, truyền dạy và lan tỏa những giá trị tinh thần của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lạng Sơn.

Nghệ nhân ưu tú Thìn Thu Hương, chia sẻ: Điều quan trọng nhất là phải hiểu được giá trị của tín ngưỡng, thực hành đúng với truyền thống và truyền lại cho lớp trẻ. Những gì ông cha để lại không chỉ là nghi lễ mà còn là đạo lý, cách ứng xử, lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân. Vì vậy, bản thân tôi luôn mang tiết mục diễn xướng hầu đồng đến các chương trình do tỉnh, phường tổ chức hay các không gian văn hóa mở như Phố đi bộ Kỳ Lừa, không gian văn hóa đường Hùng Vương... nhằm lan tỏa nét đẹp tín ngưỡng đến đông đảo người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Gắn di sản với Công viên địa chất

Trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Lạng Sơn đang có một lợi thế đặc biệt khi tín ngưỡng thờ Mẫu được đặt trong không gian văn hóa rộng lớn của Công viên địa chất (CVĐC) toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Năm 2025, UNESCO công nhận CVĐC Lạng Sơn là CVĐC toàn cầu. Trong tổng thể các giá trị tạo nên đặc sắc của CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành một thành tố văn hóa có khả năng tạo nên những kết nối tự nhiên giữa các điểm đến. Đây cũng là một trong những hướng được Lạng Sơn quan tâm khi xây dựng các tuyến, điểm du lịch trong vùng CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Tín ngưỡng thờ Mẫu, cùng với các giá trị văn hóa khác, không chỉ tạo nên điểm đến tâm linh mà còn có thể trở thành một phần của hành trình khám phá văn hóa Xứ Lạng.

Rước kiệu Mẫu trong Lễ hội đền thờ Trần Hưng Đạo (đền Gốc Sung), xã Thất Khê

Theo đó, CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn gồm 4 tuyến với chủ đề “dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng”. Cụ thể, tuyến số 1 “khám phá thế giới Thượng ngàn” gắn với màu áo xanh của Mẫu Thượng Ngàn; tuyến số 2 “hành trình về miền thiên giới” gắn với màu áo đỏ của Mẫu Liễu Hạnh; tuyến số 3 “cuộc sống dân dã nơi trần thế” tương ứng với màu tượng đồng nguyên bản của Mẫu Địa; tuyến số 4 “đường đến thủy cung” tương ứng với màu áo của Mẫu Thoải (thủy). Cách tiếp cận này mở ra một hướng kết nối giữa di sản văn hóa phi vật thể với không gian địa chất, cảnh quan và hệ thống di tích.

Bà Phạm Thị Hương, Phó Trưởng Ban Quản lý CVĐC toàn cầu UNESCO và Xúc tiến Du lịch tỉnh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Việc kết nối di sản văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu với CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn tạo ra không gian để giới thiệu những giá trị đặc sắc của địa phương một cách sinh động hơn. Tín ngưỡng thờ Mẫu không đứng riêng lẻ mà có thể kết nối với di tích, lễ hội, cảnh quan, ẩm thực và đời sống cộng đồng. Đây là cơ sở để hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, trong đó người dân vừa là chủ thể bảo tồn, vừa là người trực tiếp hưởng lợi từ các giá trị di sản

Một chuyến đi vì thế không chỉ dừng ở việc tham quan cảnh quan hay di tích, mà có thể mở rộng thành hành trình tìm hiểu những câu chuyện văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây là cách để di sản đến gần hơn với du khách, nhất là những người mong muốn tìm hiểu chiều sâu văn hóa của mỗi vùng đất.

Là một người trẻ đam mê khám phá, trải nghiệm du lịch văn hóa, đầu tháng 6/2026, anh Chu Thành Đô, xã Ngọc Hồi, thành phố Hà Nội có dịp thăm quan một số di tích tín ngưỡng thờ Mẫu trong vùng CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Chuyến đi đã để lại cho anh Đô nhiều ấn tượng, không chỉ bởi cảnh quan, không gian cổ kính mà còn là những nghi lễ, phong tục riêng có tại các ngôi đền.

Anh Đô chia sẻ: Tôi đã được tham quan đền Bắc Lệ, đền Chầu Năm, đền Kỳ Cùng, đền Bắc Nga. Ngôi đền nào cũng chứa đựng vẻ đẹp riêng có, đặc biệt là nguồn gốc, ý nghĩa của các nghi lễ và những nhân vật được thờ phụng thông qua lời kể của người dân địa phương, tôi cảm thấy rất thú vị. Tôi mong những giá trị văn hóa này tiếp tục được gìn giữ để mỗi lần trở lại Lạng Sơn có thêm những trải nghiệm sâu sắc về văn hóa Xứ Lạng.

Gần 10 năm kể từ ngày được UNESCO ghi danh, hành trình bảo tồn và phát huy tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở Lạng Sơn đã đạt được những kết quả tích cực. Đặc biệt, di sản này được bảo tồn, lan tỏa và có sự sống bền bỉ, có sức lan tỏa ngày càng mạnh mẽ trong cộng đồng. Tin tưởng rằng, với sự chung tay của cộng đồng, sự đồng hành của các cấp, ngành và cách tiếp cận phù hợp trong phát triển du lịch, tín ngưỡng này sẽ tiếp tục được trao truyền, để mạch nguồn văn hóa Xứ Lạng không ngừng chảy trong đời sống hôm nay và mai sau.