Tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar: Di sản văn hóa cần được gìn giữ

Ngày 13-5, UBND tỉnh có tờ trình gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) về việc đề nghị đưa di sản văn hóa (DSVH) phi vật thể “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa” vào Danh mục DSVH phi vật thể quốc gia. Đây là việc làm cần thiết, nhằm tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản theo quy định. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa đã phỏng vấn ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL.

Ông Lê Văn Hoa – Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

- Ông có thể chia sẻ về vai trò, tầm quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar đối với đời sống tinh thần của người dân trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, cũng như các tỉnh, thành phố khác trong khu vực?

- Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa là một DSVH phi vật thể tiêu biểu, kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng cư dân vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Thông qua hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu của người Việt và Pô Inư Nưgar nữ thần Mẹ xứ sở của người Chăm đã được dung hợp, thích ứng với bối cảnh văn hóa địa phương, trở thành biểu tượng tín ngưỡng chung có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống cộng đồng. Không gian thực hành di sản gắn với hệ thống đền, tháp, miếu thờ và các kỳ lễ hội truyền thống, tiêu biểu là Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar, cùng với hệ thống nghi lễ, diễn xướng dân gian (múa bóng, hát văn, nhạc lễ...) được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, theo thời gian, đội ngũ nghệ nhân nắm giữ tri thức truyền thống ngày càng giảm, việc truyền dạy trong cộng đồng chưa có tính hệ thống và hiện tượng thương mại hóa trong hoạt động lễ hội có xu hướng gia tăng. Việc lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục DSVH phi vật thể quốc gia không chỉ nhằm xác lập cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định của pháp luật, mà còn góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực DSVH; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa, truyền dạy và quảng bá di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững.

- Vậy, công tác kiểm kê, lập hồ sơ DSVH phi vật thể tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar đã được triển khai như thế nào, thưa ông?

- Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh về công tác kiểm kê, lập hồ sơ DSVH phi vật thể trên địa bàn, Sở VH-TT-DL đã tổ chức triển khai xây dựng hồ sơ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa. Quá trình xây dựng hồ sơ được thực hiện theo đúng quy trình chuyên môn, bao gồm: Khảo sát thực địa tại các không gian thực hành di sản; tiến hành điền dã dân tộc học; ghi chép, quay phim, chụp ảnh; phỏng vấn nghệ nhân, người thực hành và cộng đồng liên quan; thu thập, kiểm chứng và hệ thống hóa tư liệu... Trên cơ sở đó, nội dung hồ sơ được tổng hợp, phân tích và hoàn thiện, bảo đảm tính xác thực, đầy đủ và có giá trị khoa học.

Sau khi hoàn thiện dự thảo, Sở VH-TT-DL đã ban hành quyết định về việc thành lập Hội đồng chuyên ngành thẩm định hồ sơ. Hội đồng đã tổ chức thẩm định một cách khách quan, khoa học, đánh giá toàn diện các giá trị của di sản và mức độ đáp ứng tiêu chí theo quy định. Cùng với đó, Sở VH-TT-DL tổ chức lấy ý kiến của các cơ quan, đơn vị, địa phương liên quan và cộng đồng chủ thể di sản. Việc tham vấn được thực hiện công khai, đúng quy trình, bảo đảm sự tham gia của cộng đồng. Kết quả cho thấy sự thống nhất, đồng thuận cao đối với nội dung hồ sơ và sự cần thiết đề nghị đưa di sản vào Danh mục DSVH phi vật thể quốc gia. Trên cơ sở ý kiến thẩm định và góp ý, hồ sơ đã được tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện, đủ điều kiện trình Bộ VH-TT-DL xem xét, quyết định theo quy định.

- Được biết, trong quá trình xây dựng hồ sơ khoa học về di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar có sự tham vấn ý kiến của một số địa phương trong khu vực có chung di sản. Ông có thể chia sẻ thêm về điều này?

- Hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar không chỉ diễn ra tại tỉnh Khánh Hòa mà đây là di sản chung của Nhân dân các tỉnh, thành phố khác trong khu vực Nam Trung Bộ - Tây Nguyên. Trong đó, tỉnh Khánh Hòa hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi cho việc giữ gìn, phát huy giá trị di sản một cách tự nhiên từ trong chính đời sống, nhu cầu của Nhân dân. Trên địa bàn tỉnh hiện có hơn 160 đoàn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian; có hệ thống đền, tháp, miếu thờ với quy mô khác nhau hiện diện rộng khắp; các lễ hội dân gian truyền thống vẫn được duy trì tổ chức theo thông lệ thường niên. Chính vì thế, khi thực hiện lấy ý kiến của các địa phương trong khu vực, tỉnh đã nhận được văn bản trả lời đồng thuận, thống nhất cao đối với việc tỉnh Khánh Hòa chủ trì xây dựng hồ sơ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar. Hồ sơ được xây dựng trên cơ sở bảo đảm đầy đủ thành phần theo quy định của pháp luật hiện hành, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về tính khoa học, tính xác thực và khả năng nhận diện di sản. Căn cứ quy định của pháp luật về DSVH và kết quả xây dựng, hoàn thiện hồ sơ, Sở VH-TT-DL đã đề nghị UBND tỉnh xem xét, trình Bộ VH-TT-DL quyết định đưa DSVH phi vật thể “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa” vào Danh mục DSVH phi vật thể quốc gia.

- Trân trọng cảm ơn ông!