Tục gói bánh chưng ngày Tết Nguyên đán - Nét đẹp văn hóa lúa nước

Những chiếc bánh chưng xanh vuông vức - biểu tượng của đất trời giao hòa, của sum vầy và ấm no. (Ảnh: Hồng Minh/TTXVN)

Có lẽ với bất kỳ người con đất Việt nào, dù đang ở bất cứ nơi đâu, hình ảnh nồi bánh chưng thơm mùi lá dong đặt trên bếp hồng rực lửa ấm áp xua tan giá lạnh mùa đông đã trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi độ Tết đến Xuân về.

Nồi bánh chưng ấy không chỉ là mùi vị tuổi thơ, là sự đầm ấm sum họp gia đình, là hương vị quê hương, mà còn là nét đẹp văn hóa truyền thống tự ngàn đời và đầy tự hào của dân tộc Việt Nam, là sợi chỉ vô hình mỏng manh mà bền chắc để dù bước chân khỏi lũy tre làng hay vươn mình ra thế giới, đi bất cứ đâu, mỗi người vẫn luôn hướng về quê mẹ.

Tục gói chưng ngày Tết đã trở thành nét văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, được lưu truyền từ xa xưa đến tận ngày nay, thể hiện nét đẹp của nền văn hóa lúa nước. Mỗi khi Tết đến Xuân về, người người, nhà nhà lại gói bánh chưng ăn Tết, dâng bánh lên bàn thờ tổ tiên.

Nguồn gốc tục gói bánh chưng, bánh dày

Tục gói bánh chưng, bánh dày tồn tại ở nước ta từ thời đại Vua Hùng và là một trong những giá trị truyền thống trường tồn với thời gian, đi cùng năm tháng lịch sử của dân tộc.

Theo truyền thuyết “Bánh chưng, bánh dày”, vào đời Hùng Vương thứ 6, nhân dịp giỗ Tổ, vua Hùng triệu tập các quan Lang (các con của nhà vua) đến và truyền rằng: vị quan Lang nào tìm được món lễ vật dâng lên tổ tiên hợp ý với nhà vua sẽ được nhà vua nhường ngôi.

Gói bánh chưng. (Nguồn: TTXVN))

Các vị quan Lang lên rừng, xuống biển tìm châu ngọc và các sản vật quý để làm lễ vật dâng lên nhà vua. Người con trai thứ 18 tên là Lang Liêu là người nghèo khó nhất trong số các vị quan Lang nhưng tính tình hiền hậu, lối sống đạo hạnh, hiếu thảo với cha mẹ. Không thể tìm những sản vật quý hiếm về dâng vua cha, chàng đã dùng những nông sản thường ngày gồm gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn và lá dong để làm ra hai loại bánh chưng và bánh dày tượng trưng cho trời và đất làm lễ vật dâng vua.

Lễ vật của Lang Liêu rất hợp ý vua Hùng và vua Hùng đã truyền ngôi cho Lang Liêu. Từ đó, bánh chưng, bánh dày trở thành lễ vật linh thiêng trong nghi thức thờ cúng tổ tiên, thể hiện tấm lòng uống nước nhớ nguồn đối với ông cha, là món ăn không thể thiếu của người dân Việt Nam những ngày Tết.

Ý nghĩa nhân sinh, văn hóa của tục gói bánh chưng, bánh dày

Bánh chưng và bánh dày tượng trưng cho triết lý Vuông Tròn của người Việt nói riêng và triết lí Âm Dương nói chung.

Cùng với truyền thuyết xa xưa ấy, chiếc bánh chưng, bánh dày gói ghém trong đó cả một nền văn minh nông nghiệp lúa nước. chứa đựng giá trị văn hóa và tâm linh sâu sắc.

Mỗi chiếc bánh chưng được gói ghém tỉ mỉ, với các nguyên liệu tượng trưng cho sự trù phú của thiên nhiên: gạo nếp dẻo thơm, đậu xanh béo bùi, thịt lợn đậm đà.

Khi bánh được dâng lên bàn thờ tổ tiên vào ngày Tết, đó là lời tri ân sâu sắc đối với công ơn sinh thành và dưỡng dục của tổ tiên, cha ông, cũng như lòng biết ơn đối với đất trời đã ban tặng mùa màng no ấm.

Còn bánh dày với hình tròn, màu trắng nõn, mặt trên hình vòng cung giống như bầu trời, người Việt xưa quan niệm rằng bầu trời là nơi cư ngụ của thần linh vì vậy bánh dày thường được dùng để tế trời, tế thần cầu mong thời tiết thuận lợi, cho một năm ấm no.

Hình ảnh "Đất" và "Trời" trong bánh chưng và bánh dày còn nhắc nhở con người về sự cân bằng và hòa hợp với thiên nhiên. Đó là triết lý sống đơn giản nhưng sâu sắc, gắn kết con người với môi trường xung quanh và khuyến khích lối sống hài hòa, bền vững. Vì vậy, bánh chưng không chỉ là một món ăn truyền thống mà còn là biểu tượng tâm linh, gợi nhắc giá trị cội nguồn và sự kết nối thiêng liêng giữa các thế hệ.

Phong tục truyền thống thờ cúng và thưởng thức bánh chưng ngày Tết của người Việt Nam vừa mang nét văn hóa tín ngưỡng tâm linh, vừa là tinh hoa ẩm thực, trí tuệ của người Việt Nam.

Ý nghĩa tinh thần của tục gói bánh chưng, bánh dày

Vào những ngày cuối năm, những người con xa quê ai ai cũng mong hoàn thành sớm công việc của mình để được về đoàn tụ với gia đình, bởi ai cũng muốn được cùng với gia đình quây quần gói bánh chưng dâng cúng tổ tiên, ông bà.

Công đoạn luộc bánh và chờ bánh chín. (Nguồn: Vietnam+)

Ngày xưa, trước Tết khoảng 2,3 ngày, nhà nhà thường chuẩn bị nguyên liệu gói bánh chưng để đến ngày 29, 30 Tết cả nhà quây quần trước sân, cùng lau lá, đãi đỗ, vo gạo, ướp thịt để gói bánh. Nhưng có lẽ vui nhất là công đoạn nấu bánh và chờ bánh chín, ngoài trời sương lạnh, buốt giá không át được không khí ấm nồng quanh bếp lửa hồng.

Với nhiều thế hệ, chiếc bánh chưng là niềm hân hoan của ngày Tết sum họp, đoàn tụ. Những chiếc bánh đẹp, dày dặn, vuông thành sắc cạnh được dành riêng để bày bàn thờ cúng ông bà tổ tiên, bánh nhỏ gói riêng cho trẻ con như món quà đầu năm.

Chính vì ý nghĩa nhân sinh, ý nghĩa văn hóa và cả ý nghĩa tinh thần đó mà tục gói bánh chưng, bánh dày ngày Tết đã trở thành tục lệ cổ truyền.

Cứ vào dịp 27, 28 Tết hàng năm, các gia đình đều tất bật chuẩn bị cho phần gói bánh chưng, bánh dày. Lúc này, ông bà cha mẹ anh em quây quần bên nhau, mỗi người phụ một tay để làm nên những cái bánh thật đẹp, thật ngon dâng lên ông bà tổ tiên trong ngày đoàn tụ sum vầy.

Ngày nay, khi đất nước ngày càng phát triển, nhịp sống hiện đại ngày càng bận rộn và gấp gáp, việc gói bánh chưng đã trở thành một dịch vụ kinh doanh đắt hàng khi nhiều gia đình chọn mua thay vì tự gói bánh ăn Tết.

Tuy vậy, cũng có không ít người coi việc gói bánh chưng như một hoạt động trải nghiệm thú vị. Tự gói bánh chưng giống như một dịp sum họp các thành viên trong gia đình, thậm chí còn khiến người ta hào hứng hơn cả những bữa tiệc, liên hoan cuối năm.

Không chỉ các gia đình, trong những năm qua, mỗi dịp Tết đến gần, rất nhiều nhà trường đã tổ chức cho học sinh gói bánh chưng ngay tại sân trường như một giờ học đặc biệt nhất trong năm. Ở đó, các em được nghe thầy cô chia sẻ về sự tích “Bánh chưng, bánh dày”, về ý nghĩa đặc biệt của chiếc bánh truyền thống của dân tộc, được hướng dẫn cách tự tay gói bánh, được cùng nhau quây quần bên bếp lửa bập bùng giữa sân trường và cùng háo hức chờ thưởng thức những chiếc bánh do tự tay mình gói./.

(Vietnam+)