Vì sao phụ nữ Việt thường có chữ 'Thị' trong tên?

Chữ “Thị” vốn không đơn thuần là chữ lót trong tên phụ nữ Việt Nam. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Trong Chuyện Đông, Chuyện Tây , nhà nghiên cứu An Chi đề cập giả thuyết cho rằng chữ “Thị” có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập binti, nghĩa là con gái; tương tự, chữ “Văn” bắt nguồn từ ben, nghĩa là con trai. Giả thuyết này được Lê Trung Hoa dẫn lại trong sách Họ và tên người Việt Nam (1992) với lập luận rằng các thương nhân Ả Rập từng đến buôn bán ở bờ biển Việt Nam và sự chuyển đổi ngữ âm từ binti sang “Thị” có thể chấp nhận được.

Tuy nhiên, An Chi không đồng tình với cách giải thích này. Ông cho rằng việc chỉ dựa vào sự tương đồng về âm giữa hai từ để xác định nguồn gốc là chưa đủ cơ sở. Theo nhà nghiên cứu, “Thị” thực chất là từ Việt gốc Hán có nghĩa là phụ nữ.

An Chi dẫn các từ điển Hán ngữ như Từ nguyên, Từ hải, Vương Vân Ngũ đại từ điển và Mathews' Chinese-English Dictionary để chứng minh nghĩa này. Các tài liệu đều ghi nhận “Thị” được dùng để chỉ người đàn bà. Trong tiếng Hán, từ này còn được phụ nữ sử dụng để tự xưng.

Vậy vì sao “Thị” trở thành tên đệm của phụ nữ Việt Nam? Theo An Chi, điều này bắt nguồn từ cách dùng từ trong tiếng Hán. Hiện đại Hán ngữ từ điển ghi nhận “Thị” được đặt sau họ của phụ nữ đã kết hôn, thường kết hợp họ cha và họ chồng. Chẳng hạn, Triệu Vương thị là người phụ nữ có họ cha là Vương, họ chồng là Triệu.

Người Việt xưa tiếp nhận cách dùng này nhưng có sự điều chỉnh. Thay vì ghép họ chồng và họ cha, người Việt đặt “Thị” sau họ cha, tiếp theo là tên riêng, theo cấu trúc “X thị Y”. Ví dụ, Nguyễn Thị A có nghĩa là người phụ nữ họ Nguyễn, tên A.

Theo thời gian, ý nghĩa ban đầu của cấu trúc này dần phai mờ. Người ta không còn hiểu “Thị” là từ chỉ phụ nữ theo họ cha mà xem đây như yếu tố trang trí trong tên gọi. Từ đó, chữ “Thị” được dùng làm tên đệm cho bé gái ngay từ khi mới sinh, thay vì chủ yếu dùng để chỉ phụ nữ đã trưởng thành như cách dùng trước đây.