Phở Hà Nội: Từ di sản văn hóa phi vật thể đến IP văn hóa

Đầu bếp chuẩn bị phở gà cho khách tại quán phở ở Khu đô thị Linh Đàm Hà Nội. (Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN)

Từ những gánh hàng rong len lỏi trên phố cổ Hà Nội hơn một thế kỷ trước đến danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hôm nay, phở đã đi một hành trình dài để trở thành biểu tượng của ẩm thực Việt Nam.

Trong bối cảnh kinh tế sáng tạo đang trở thành xu thế phát triển, câu chuyện của phở không còn dừng lại ở một món ăn nổi tiếng hay một di sản cần bảo tồn.

Việc Hà Nội phát động cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” đã thể hiện cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản, khi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực nội sinh, có thể tạo ra những giá trị mới cho phát triển kinh tế-xã hội.

Từ di sản đến IP văn hóa

Theo nhiều sử liệu ghi chép lại, phở xuất hiện tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX và là kết quả của quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa cùng sự sáng tạo của cộng đồng cư dân đô thị.

Trải qua hơn một thế kỷ, món ăn ấy không chỉ trở thành nét đặc trưng của ẩm thực Hà Nội mà còn tích lũy hệ thống tri thức dân gian về nguyên liệu, kỹ thuật chế biến, cách thưởng thức và nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Không phải ngẫu nhiên nhà văn Thạch Lam từng viết: “Phở là một thứ quà đặc biệt của Hà Nội…” Câu nói ấy không chỉ nhắc đến hương vị mà còn gợi lên không gian văn hóa của một món ăn đã gắn bó với nếp sống người Tràng An hơn một thế kỷ.

Ngày 9/8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa “Tri thức dân gian Phở Hà Nội” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh không phải là điểm kết thúc của hành trình bảo tồn mà là bước khởi đầu cho một cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế sáng tạo, câu hỏi đặt ra không còn là làm thế nào để gìn giữ phở mà làm thế nào để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay bằng những hình thức phù hợp với công chúng đương đại.

Vì vậy, Cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” không đơn thuần là sân chơi dành cho các nhà thiết kế hay người làm sáng tạo. Điều đáng chú ý là lần đầu tiên khái niệm IP văn hóa (Intellectual Property - sở hữu trí tuệ) được đặt vào một di sản ẩm thực của Thủ đô.

Thay vì chỉ dừng ở bảo tồn nguyên trạng, di sản được khuyến khích bước vào đời sống đương đại bằng những hình thức thể hiện mới, từ ký họa, ảnh, video ngắn, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản và nhiều sản phẩm sáng tạo khác.

Đó cũng là xu hướng nhiều quốc gia đang lựa chọn trong phát triển công nghiệp văn hóa: Biến những giá trị truyền thống thành tài sản trí tuệ có khả năng lan tỏa, kết nối với cộng đồng và tạo ra giá trị kinh tế mà vẫn giữ được bản sắc.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội cho rằng, bảo tồn Phở Hà Nội hôm nay không chỉ là giữ gìn một món ăn truyền thống mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc của Thủ đô.

Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp tục sáng tạo trên nền tảng tôn trọng các giá trị gốc. Chính sự tiếp nối trong đời sống đương đại sẽ giúp di sản không chỉ được bảo vệ mà còn được phát huy, lan tỏa và trao truyền cho thế hệ mai sau. Đó cũng chính là ý nghĩa của việc sáng tạo IP văn hóa từ di sản

Sáng tạo IP văn hóa không phải là làm mới hay thương mại hóa di sản mà tạo thêm những cách kể mới để di sản tiếp tục sống trong xã hội hiện đại.

Khi những giá trị văn hóa được chuyển tải bằng ngôn ngữ thiết kế, công nghệ và truyền thông số, di sản sẽ có thêm cơ hội tiếp cận thế hệ trẻ, đồng thời mở rộng không gian phát triển sang các lĩnh vực du lịch, giáo dục, quảng bá hình ảnh địa phương và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Giá trị cốt lõi của cuộc thi không nằm ở việc tìm kiếm những tác phẩm đẹp hay ý tưởng độc đáo mà quan trọng hơn khơi dậy trách nhiệm của cộng đồng đối với di sản.

“Mỗi tác phẩm dự thi cần được xây dựng trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc, bảo đảm tính xác thực của di sản, đồng thời phát huy tinh thần đổi mới, sáng tạo để Phở Hà Nội tiếp tục được kể bằng những câu chuyện mới, những hình thức mới và đến gần hơn với công chúng trong nước, quốc tế,” ông Nguyễn Thành Lợi nhấn mạnh.

Đó cũng là tinh thần được xác định trong Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong lĩnh vực văn hóa, đổi mới sáng tạo không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là đổi mới phương thức bảo tồn, truyền thông và phát huy giá trị di sản để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển.

Từ góc nhìn đó, IP văn hóa được xem là cầu nối giữa di sản và thị trường sáng tạo. Một bát phở truyền thống có thể trở thành cảm hứng cho bộ nhận diện thương hiệu, nhân vật hoạt hình, trò chơi tương tác, sản phẩm lưu niệm hay không gian trải nghiệm. Giá trị của di sản vì thế không còn bó hẹp trong không gian ẩm thực mà có thể lan tỏa sang nhiều lĩnh vực kinh tế khác.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới sáng tạo, xây dựng thương hiệu và phát triển tài sản trí tuệ.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Morimoto Junichi, Giám đốc Khối Marketing - Công ty Cổ phần Acecook Việt Nam cho rằng, Cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” không chỉ khơi dậy niềm tự hào của thế hệ trẻ đối với một “di sản sống” mà còn góp phần trao cho các bạn sinh viên vai trò, trách nhiệm trở thành những đại sứ truyền thông thế hệ mới, lan tỏa giá trị của phở Hà Nội đến cộng đồng trong nước, quốc tế.

Thực tế, nhiều quốc gia đã xây dựng hệ sinh thái sáng tạo xoay quanh di sản, từ thương hiệu, bản quyền hình ảnh, sản phẩm văn hóa đến các không gian trải nghiệm và hoạt động du lịch. Đối với Hà Nội, việc thử nghiệm mô hình IP văn hóa từ phở có thể mở ra hướng đi mới cho nhiều di sản khác.

Các nhân viên quán chuẩn bị phở gà phục vụ khách tại Khu đô thị Linh Đàm, Hà Nội. (Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN)

Để di sản trở thành nguồn lực phát triển

Nếu cuộc thi mở ra cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản, mục tiêu xa hơn của Hà Nội là cùng cả nước xây dựng hồ sơ khoa học Di sản văn hóa phi vật thể Phở trình UNESCO xem xét ghi danh.

Theo Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, một trong những yêu cầu quan trọng nhất của hồ sơ UNESCO là xác định rõ cộng đồng chủ thể của di sản. Hồ sơ phải chỉ ra những cộng đồng đang thực sự nắm giữ tri thức dân gian về nghề phở, có lịch sử hình thành, quá trình truyền nghề, thực hành và ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống.

Xây dựng hồ sơ UNESCO không chỉ là quá trình nghiên cứu hay hoàn thiện thủ tục hành chính mà quan trọng hơn là nâng cao nhận thức của cộng đồng để chính những người đang gìn giữ nghề hiểu vì sao phở là di sản và trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ di sản sau khi được ghi danh.

Điều đó cũng cho thấy phát triển IP văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa di sản. Điều cốt lõi là tạo thêm những phương thức để kể câu chuyện của di sản bằng ngôn ngữ của thời đại, giúp công chúng hiểu hơn, yêu hơn và chủ động tham gia gìn giữ những giá trị truyền thống.

Nhìn rộng hơn, việc phát động cuộc thi phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển văn hóa của Hà Nội. Nếu trước đây, di sản chủ yếu được nhìn nhận như đối tượng cần bảo tồn nay được xem là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra giá trị mới khi kết nối với khoa học, công nghệ, thiết kế, truyền thông, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong các chủ trương lớn của Đảng về phát triển văn hóa, khoa học công nghệ và kinh tế tư nhân, hướng tới xây dựng các ngành công nghiệp văn hóa trở thành lĩnh vực kinh tế quan trọng.

Hơn một thế kỷ trước, những gánh phở rong đã góp phần tạo nên ký ức về một Hà Nội thanh lịch và tinh tế. Hôm nay, hành trình ấy đang được tiếp nối bằng tư duy đổi mới sáng tạo, bằng sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, giới sáng tạo và cộng đồng chủ thể.

Cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” vì thế không chỉ là sân chơi dành cho những người làm sáng tạo mà còn là bước thử nghiệm cho cách tiếp cận mới trong phát huy di sản, nơi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên đặc biệt, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, lan tỏa sức mạnh mềm và góp phần xây dựng thương hiệu quốc gia.

Từ một bát phở mang hương vị Hà Nội, câu chuyện về di sản hôm nay đang mở ra kỳ vọng mới cho công nghiệp văn hóa Việt Nam trong tương lai./.